Organizmy pożyteczne w gospodarstwie ekologicznym i ogrodzie przydomowym (pełnione funkcje i sposoby ochrony)

W królestwie zwierząt roztocze ulokowano w gromadzie pajęczaków. Gromada ta obejmuje 5 rzędów organizmów: Skorpiony, Roztocze, Kosarze, Zaleszczotki i Pająki właściwe.

Drapieżne roztocza to niewielkie organizmy (do 0,5 mm) i niezwykle pożyteczne stawonogi, które odgrywają kluczową rolę w zwalczaniu szerokiej gamy szkodników występujących na uprawach ogrodniczych, sadowniczych i polowych. Podobnie jak w innych grupach organizmów także i u roztoczy jest bardzo dużo gatunków wyrządzających szkody w uprawach, ale także tych pożytecznych, o czym postaram się przekonać naszych słuchaczy.

Roztocze drapieżne są elementem zachowania równowagi biologicznej w glebie i na roślinach m.in. przez to, że: odżywiają się szkodliwymi przędziorkami, są drapieżcami nicieni glebowych (roztocze glebowe) i niewyspecjalizowanymi drapieżcami mszyc. Efektywnie zmniejszają liczebność szkodliwych wciornastków, mączlików i ziemiórek.

Niektóre gatunki drapieżnych roztoczy są wyspecjalizowane w zwalczaniu konkretnych szkodników, a inne są z kolei drapieżnikami ogólnymi. Dobroczynek szklarniowy Phytoseilulus persimilis i Neoseiulus californikus specjalizują się w żerowaniu na przędziorkach na każdym etapie ich rozwoju, zaś Neoseiulus cucumeris i Amblyseius andersoni są efektywnymi wrogami naturalnymi wciornastków. Najskuteczniejsze w zwalczaniu larw ziemiórek w glebie są Macrocheles robustulus i Stratiolaelaps scimitus. Żerują one na larwach ziemiórek, uniemożliwiając im przekształcenie się w dorosłe osobniki. Z kolei takie gatunki jak Amblyseius swirskii, Ambydromalus limonicus i Transeius montdorensis, to drapieżniki bardziej ogólne, które równie dobrze sprawdzają się w zwalczaniu mączlików.

Drapieżne roztocze spotykane na drzewach owocowych należą do najliczniejszych i najbardziej efektywnych wrogów naturalnych roślinożernych przędziorków i szpecieli (pordzewiaczy). W skład zespołu organizmów odżywiajacych się przędziorkami należą także: drapieżne owady, w tym pluskwiaki różnoskrzydłe (dziubałkowate, tasznikowate), drapieżne wciornastki, przylżeńce, owady siatkoskrzydłe (głównie larwy złotoków), owady życiorkowate i męczelkowate, a z chrząszczy - biedronki (w tym najmniejsza z naszych biedronek - skulik przędziorkowiec), owady kusakowate, niektóre muchówki pryszczarkowate i larwy bzygowatych. Naprwadę trzeba zrobić wiele złego, by gospodarując w sposób nieprawidłowy i używając asgresywnych środków chemicznych wyeliminować tak potężny oręż przydatny w zwalczaniu biologicznym przedziorków i wielu innych szkodników roślin.

Pożyteczne roztocze odżywiajace się szkodliwymi przędziorkami należą do dwóch rodzin taksonomicznych: dobroczynkowate Phytoseiidae i Stigmaeidae. W Polsce występuje kilkanaście gatunków drapieżnych roztoczy, w tym: Phytoseius macropilis, Typhlodromus aberrans, T. andersonii, T. finlandicus*, T. occidentalis, T. pyri*, T. potentilae, T. rhenanus, T. tiliarum. W sadach prowadzonych w sposób ekologiczny pospolicie występują gatunki z rodziny dobroczynkowatych, m.in. dobroczynek gruszowiec (Typhlodromus pyri) i dobroczynek finlandzki (Typhlodromus finlandicus), oraz przedstawiciel rodziny Stigmaidae — dobroczynka jabłoniowa (Zetzelia mali). Ponieważ gatunek ostatni znajdywany jest licznie zarówno w sadach nie opryskiwanych, ale także w sadach opryskiwanyuch środkami chemicznymi wydaje się, że ma on duży poziom tolerancji na używane środki ochrony roślin.

Dotychczasowe obserwacje wykazały, że oprócz drzew owocowych również plantacje porzeczek i agrestu mogą być samorzutnie zasiedlane przez drapieżne roztocze z rodziny dobroczynkowatych, które w tym wypadku efektywnie regulują populację przędziorka chmielowca.

Na truskawce stwierdzono w Polsce występowanie 4 gatunków roztoczy drapieżnych: Amblyseius wainsteini, Typhlodromus pyri, Neoseiulus zwoelferi i Neoseiulus fallacis. Liczniejsze populacje stwierdzono na plantacjach małych, gdzie nie stosowano zbyt intensywnej ochrony. Roztocze drapieżne zasiedlają przede wszystkim najmłodsze liście, czyli tam gdzie głównie żeruje roztocz truskawkowiec. Na starszych liściach, na których żeruje przędziorek chmielowiec występują tylko pojedyncze osobniki roztoczy drapieżnych. Udowodniono, że drapieżne roztocze dobroczynkowate w celu znalezienia swoich ofiar korzystają z zapachowych substancji pozostawionych na liściach przez przedziorki, zwłaszcza na ich oprzędach.

Przedstawiciele wszystkich wymienionych gatunków rozmiarami ciała przypominają swoje ofiary, a ich pokarmem są różne stadia rozwojowe przędziorków oraz szpecieli. Warto podkreślić, że przy braku pokarmu zwierzęcego drapieżcy mogą się odżywiać pokarmem roślinnym, na przykład zarodnikami grzybów, strzępkami grzybni lub pyłkiem kwiatowym. Dobroczynek gruszowiec odżywia się różnymi stadiami rozwojowymi przędziorków, podczas gdy znacznie mniejsza od niego dobroczynka jabłoniowa preferuje jaja i młodsze stadia rozwojowe przędziorków oraz wszystkie stadia szpecieli. Pokarmem dobroczynki są także jaja dobroczynka gruszowca, który z kolei spożywa różne stadia rozwojowe dobroczynki. W sadach, w których występuje licznie dobroczynek, nie spotyka się więc dobroczynki i na odwrót.

Dobroczynki przebywają zawsze na dolnej stronie liści w pobliżu nerwu głównego (nie lubią światła). Mają kolor białawy (najedzone mają czerwonawą literę H na grzbiecie, przez co wydają się różowe). Ich jajo jest wydłużone, bardziej elipsowate niż u przędziorków. Są bardzo wrażliwe na insektycydy. Zimują zapłodnione samice ukryte pod korą drzew lub w spękaniach konarów. śmiertelność samic w czasie ostrych zim wynosi około 80%. Samice stają się aktywne na początku pękania pąków. Kwieciak wylęga się wtedy nieco szybciej i w sadach konwencjonalnych w oprysku na niego giną pojedyncze dobroczynki, te które zdążyły już wyjść z zimowli. Między innymi z tego względu po zimie jest go zwykle bardzo mało. Początkowo samice pojawiają się między łuskami rozluźnionych pąków i we wnętrzu kwiatów. Potem przechodzą na liście rozwijające się na pędach.

W Polsce są 1-2 pokolenia. Jedna samica składa w ciągu roku do kilkudziesięciu jaj. Zapotrzebowanie pokarmowe dobroczynka gruszowca jest małe (wynosi ono 3-5 przędziorków dziennie). Jest to cecha bardzo korzystna, gdyż dobroczynki mogą żyć w warunkach, gdy przędziorki nie wyrządzają jeszcze szkód. Pokarm zstępczy stanowią dla nich: szpeciele, pyłek kwiatowy, strzępki grzybów, odchody owadów. Przez 2-3 miesiące mogą się odżywiać sokiem liści, ale wówczas się nie rozmnażają. Szczególnie lubią pyłek bobu. W czerwcu zwykle jest go jeszcze mało. Dopiero w poł VII jego populacja idzie w górę, a w VIII i IX jest go bardzo dużo (5-10-30 dobroczynków na długopędzie). W tym okresie 1 drapieżca na 2 liście wystarcza do utrzymania przędziorków na niskim poziomie.

Drapieżne roztocze są bardzo efektywnymi drapieżcami szkodliwych przędziorków. Potrafią stale utrzymywać na bardzo niskim poziomie (0,1 do 0,3 sztuk/liść) ich populację. Poziom ten utrzymuje się znacznie poniżej ekonomicznego progu szkodliwości w sadach nieopryskiwanych lub w sadach, gdzie stosuje się preparaty selektywne. Dla próby 100 liści próg ten wynosi: do 15 lipca - średnio 2-3 przędziorki na jednym liściu; od 16 lipca do końca okresu wegetacji - średnio 5 do 7 sztuk przędziorków na jednym liściu.

Dorosłe osobniki dobroczynków zjadają dziennie 3 do 10 (średnio 5-6) przędziorków lub około 30 sztuk szpecieli. Stosunek liczebności roztoczy drapieżnych do przędziorków roślinożernych w sadach nieopryskiwanych lub w sadach, gdzie stosowane są preparaty selektywne, w długich okresach czasu wynosi przeważnie jak 1:1.

Istotą zwalczania biologicznego organizmów szkodliwych za pomocą pożytecznych roztoczy jest wspomaganie tego naturalnego mechanizmu regulacji.

Dobroczynek gruszowiec, którego liczebność w sadach poddawanych przed laty intensywnym zabiegom chemicznym (głównie zimowym opryskiwaniom) została istotnie zredukowana, jest obecnie ponownie wprowadzany na drzewa. Przenoszony jest wraz z liśćmi z drzew, na których występuje licznie, lub też introdukowany do sadów za pomocą opasek filcowych zakładanych jesienią na grubsze konary i pnie drzew. Na liściach drzew, na które wprowadzono dobroczynka, po pewnym czasie ustala się równowaga pomiędzy drapieżcą, a jego ofiarą, i już obecność średnio jednego drapieżcy na liść jest wystarczająca do utrzymania liczebności przędziorków poniżej progu ekonomicznego zagrożenia.

Biologiczne zwalczanie przędziorków na plantacjach porzeczek i agrestu możliwe jest również przez introdukcję dobroczynka gruszowca (Typhlodromus pyri), podobnie jak w przypadku innych upraw sadowniczych.

Przy wprowadzaniu drapieżnych roztoczy do sadów powinniśmy przestrzegać kilku zasad. W pierwszej kolejności należy je przenosić na odmiany szczególnie chętnie porażane przez szkodliwe przędziorki. Skuteczność przeniesienia drapieżców zależy też w dużej mierze od uwzględnienia specyficznych preferencji pokarmowych poszczególnych gatunków (w przypadku dobroczynka gruszowego, dla którego najlepszym pokarmem jest przędziorek owocowiec, skutecznej introdukcji należy oczekiwać na odmianach roślin sadowniczych chętnie przez niego porażanych). Introdukcję należy przeprowadzać w dni ciepłe i słoneczne, przy zapowiedzi kilku dni bezdeszczowych. Najpierw dajemy go zwykle na 20 drzew/ha, potem przenosimy na inne drzewa. Na jedno drzewo powinno się wprowadzać minimum 50 - 100 osobników, rozmieszczając je w kilku miejscach korony.

Najlepsze efekty introdukcji uzyskujemy, gdy na 1 liść jabłoni w okresie od połowy V do połowy VII przypadają średnio 1 - 3 przędziorki, a w okresie późniejszym 5 - 7 przędziorków. Liście z drapieżcami należy umieszczać bezpośrednio na liściach jabłoni z większą ilością przędziorków, przymocowując je szpilką lub krótkimi kawałeczkami cienkich drucików. W okresie w którym drapieżców w sadzie jest najwięcej tj. od początku VIII do połowy IX, można ścinać niepotrzebne "wilki"z drzew już zasiedlonych i przenosić je na drzewa jeszcze nie zajęte. Czynność tę można przeprowadzać także nieco wcześniej wykorzystując "wilki" z cięcia letniego. Przed przeniesieniem pędów lub oberwanych z nich liści na nowe drzewa należy sprawdzić czy są one faktycznie zasiedlone drapieżcami.

W I roku introdukcji obecność już kilku sztuk drapieżców w próbie 100 liści świadczy o udanym zabiegu zasiedlania. O skutecznej introdukcji i sile populacji drapieżców w latach następnych świadczy wynik badania obecności roztoczy na liściach roślin przeprowadzony w 2 połowie IX. W tym celu należy zerwać po 10 liści z 10 drzew (razem 100 liści) i policzyć na nich ilość występujących dobroczynków. W II i III roku oraz w latach następnych, podczas obserwacji wykonywanych w sierpniu i we wrześniu, obecność 100 -200 osobników na 100 liściach należy uznać za liczebność bardzo wysoką, zdolną skutecznie utrzymywać populację przędziorków poniżej progu ich szkodliwości. Jeżeli jednak jesienią przed opadnięciem liści zauważymy 50 dobroczynków na 100 liściach, to możemy być pewni, że zrealizowaliśmy właściwy program ochrony przed szkodnikami. Próg zagrożenia wynosi 2-5 przędziorków na liść (2 przędziorki w okresie początkowym, 5 szt. - później). Dobroczynki potrafią utrzymać populację przędziorków na poziomie 0,2 szt przędziorka/liść tj. 1 przędziorek na 5 liści). Po udanej introdukcji musi upłynąć kilka lat (3-4) zanim dobroczynki wytworzą silną populację zdolną przetrwać ostre zimy i chłodne deszczowe lata, a także niedostatek pożywienia w postaci przędziorków.

W szklarniach i niewielkich tunelach foliowych do ochrony upraw przed przędziorkami wykorzystuje się dobroczynka szklarniowego Phytoseilulus persimilis. W obiektach zamkniętych tego typu znajduje on dogodne warunki dla swojego rozwoju, a są nimi większa wilgotność i wyższa temperatura powietrza. Drapieżcę należy wykładać na rośliny przy pierwszych pojawach przędziorków. Następnie należy cotygodniowo kontrolować uprawę czy nie pojawiają się nowe ogniska szkodników i sprawdzać skuteczność w uprzednio chronionych miejscach. W miarę potrzeby drapieżcę można dokładać lub przenosić na liściach z miejsc, gdzie jest go dużo. Najlepsze efekty introdukcji uzyskuje się, gdy stosunek ilościowy drapieżcy do ofiary wynosi jak 1:50, wtedy zlikwidowanie szkodników następuje w ciągu 1-2 tygodni.

Przędziorki to niewielkie roztocza roślinożerne (0,26-0,28 mm długości), które należą do najgroźniejszych szkodników sadów handlowych na całym świecie. Powszechnie występującymi gatunkami na uprawach sadowniczych są przędziorek owocowiec i przędziorek chmielowiec. Groźniejszy jest przędziorek chmielowiec, gdyż może on rozwijać się na dużej liczbie gatunków roślin. Obydwa gatunki mogą mieć 5 pokoleń w sezonie wegetacyjnym (szybko się namnażają). Szczególnie chętnie zasiedlają sady nadmiernie nawożone i opryskiwane preparatami nieselektywnymi dla roztoczy i owadów drapieżnych. Osobniki dorosłe oraz larwy żerują przede wszystkim na dolnej stronie blaszki liściowej, przędziorek chmielowiec w skupiskach pod oprzędami z delikatnej pajęczyny. Ich szkodliwość polega na wysysaniu soków i zawartości miękiszu liści co prowadzi do żółknięcia, a następnie zasychania liści i zamierania całych roślin. Efektem końcowym jest osłabienia rozwoju drzew, gorsze wybarwienie owoców i zmniejszenie plonu (do 50%). Szczególnie niekorzystne jest żerowanie w okresie długotrwałej upalnej i suchej pogody, gdyż powoduje szybki deficyt wody w roślinach. Kilka dni nieuwagi (bez nawadniania) może być przyczyną bardzo licznego występowania przędziorków. W konsekwencji doprowadza to do znacznej obniżki plonu zarówno w roku ich występowania, jak i w roku przyszłym.

Wciornastki to drobne, wydłużone owady (0,5-1,4 mm), które powodują uszkodzenia warzyw, owoców i roślin ozdobnych zarówno w uprawach szklarniowych, pod osłonami, jak i roślin polowych. Choć znanych jest ponad 6000 gatunków, mniej niż 20 z nich może powodować szkody w uprawach rolnych i sadowniczych. Do najczęściej spotykanych gatunków należą, wciornastek zachodni Frankliniella occidentalis, wciornastek tytoniowiec Thrips tabaci i wciornastek amerykański Echinothrips americanus (najbardziej szkodliwy jest pierwszy z nich). Ich szkodliwość polega na przebijaniu ścian komórek tkanki powierzchniowej i wysysaniu ich zawartości. W ten sposób powodują zamieranie otaczającej tkanki. W wyniku żerowania wciornastków w miejscu nakłucia powstają charakterystyczne, srebrzystobiałe smugi. W przypadku ogórków żerowanie tego szkodnika powoduje wyraźne zniekształcenie i zwijanie się owoców, czemu towarzyszą białe smugi. W truskawce może powodować zasychanie pąków oraz deformację owoców. Na słodkiej papryce inwazja objawia się srebrzystymi lub brązowymi smugami, a także plamami na powierzchni owoców.

Szpeciele są najmniejszymi roślinożercami zasiedlającymi jabłoń (ok. 0,16 mm długości). Przebywają szczególnie chętnie u nasady liści, w pobliżu nerwu głównego. Podobnie jak przędziorki wysysają treść komórek miękiszu liści powodując przebarwienie blaszek liściowych oraz ich deformację (łódkowate wyginanie), a także ordzawienie zawiązków, a w konsekwencji także owoców.

• utrzymanie w środowisku upraw i jego sąsiedztwie różnych form zadrzewień i zakrzaczeń wolnych od środków chemicznych (w takich miejscach stale mogą bytować i skąd mogą się rozprzetrzeniać drapieżne pajęczaki);
• wolne od trucizn rolnictwo i ogrodnictwo, w programie ochrony należy wyeliminować pyretroidy oraz miedzian i preparaty siarkowe (w ochronie roślin należy stosować preparaty selektywne);
• unikać należy nawożenia roślin nawozami dolistnymi o wysokim stężeniu soli mineralnych;
• rozsiedlanie pożytecznych roztoczy z centrów ich występowania (na plantacji lub poza nią) do miejsc, gdzie organizmy te zostały wyniszczone lub występują w ilości niewielkiej; rozgęszczanie populacji można prowadzić prawie przez cały okres występowania przędziorków; najlepiej jednak czynić to od połowy maja do połowy września, tj. wówczas, gdy na liściach znajdują się przędziorki; na długopędach ściętych w sadzie w okresie od początku sierpnia do połowy września można znaleźć od 5 do 10 drapieżców (wtedy średnio 1 drapieżca przypada na 1 liść);
• wiadomo, że najwięcej drapieżców zimuje w spękaniach grubszych gałęzi i pod niezłuszczoną korą w górnej części pnia; drapieżne roztocze można chronić przez tworzenie sztucznych osłon - opasek filcowych na konarach schodzących do pnia (w małych sadach zakładamy je wczesną jesienią przed zejściem zapłodnionych samic do spękań kory); bez opasek ochronnych w ostre zimy ginie od 75-90 % samic;
• do zabiegów ochronnych należy także introdukcja - wprowadzenie na plantację wolną od drapieżców roztoczy rozmnożonych w warunkach sztucznych, bądź przeniesienie ich z upraw gdzie występują w większej ilości.

Rynek oferuje różne gatunki roztoczy drapieżnych. W handlu spotkać można roztocza oferowane w butelkach i papierowych saszetkach. Dzięki różnorodności opakowań, drapieżne roztocza mogą być stosowane w zależności od warunków środowiskowych i specyfiki uprawy. Najlepszym rozwiązaniem jest jednak pozyskiwanie roztoczy w najbliższym otoczeniu, do czego zachęcam.