Organizmy pożyteczne w gospodarstwie ekologicznym i ogrodzie przydomowym (pełnione funkcje i sposoby ochrony)

W poprzednim wykładzie mówiłem o muchówkach biorących udział w zwalczaniu mszyc. Jak wiemy do muchówek należy wiele gatunków, które są dobrymi zapylaczami, a niektóre spełniają także rolę sanitarną. Dzisiaj będziemy kontynuować przegląd gatunków wywierających presję na szkodniki upraw.

W polskich warunkach lista rodzin muchówek, które mają znaczenie dla ochrony roślin, obejmuje 17 rodzin. Z poprzedniego wykładu wiemy, że w niektórych rodzinach drapieżcami są postacie dorosłe, w innych drapieżne są larwy, ale są też i takie w których drapieżne mogą być i postacie dorosłe i larwy. W krótkim kursie o zasadach gospodarowania w rolnictwie ekologicznym nie sposób szczegółowo omówić wszystkich 17 rodzin muchówek dlatego skupimy się na tych najważniejszych. Dzisiaj powiemy nieco więcej na temat łowików (u których drapieżne są i postacie dorosłe i larwy) oraz owadów dziewierkowatych i rączycowatych (u których draspieżne są tylko larwy).

Łowikowate są rodziną liczącą w Polsce ok. 90 gatunków owadów. Postacie dorosłe, latające, notuje się od maja do końca września, wyjątkowo do połowy października, przy czym pojaw każdego gatunku ogranicza się zwykle do jednego - dwóch miesięcy. Muchówki te są aktywne w godzinach przed- i popołudniowych, w których notowane są najwyższe temperatury. Wraz ze spadkiem temperatury aktywność łowików spada. Preferowanym siedliskiem bytowania są tereny ciepłe i nasłonecznione: polany, łąki, tereny piaszczyste ale również lasy i ogrody.

Rodzina łowikowatych obejmuje dość duże muchówki, zwykle koloru czarnego lub brązowego, o wielkości 1,5-3 cm, choć są i takie gatunki, kóre mierzą zaledwie około 0,5 cm. Wszystkie mają długie, mocne i kosmate odnóża oraz dobrze rozwinięte oczy (bardzo dobrze widzą). Są smukłe i wygladają jakby były anorektyczne, takie wychudzone. Mimo to świetnie latają.

Łowiki są jednymi z najbardziej skutecznych drapieżników wśród owadów latających. Potrafią polować na owady podczas lotu penetrującego lub z zasadzki. Swoje ofiary łowią chwytając je długimi odnóżami. Polując z zasadzki usadawiają się w jakimś nasłonecznionym miejscu i przyjmują postawę nieruchomą, po czym bacznie obserwują zachowanie innych przelatujących owadów. Punktem, gdzie oczekują na ofiarę może być kwiat w ogrodzie lub wystające źdźbło trawy na łące, krzew albo pień drzewa czy wydeptana ścieżka bądź skała. Gdy zauważą ofiarę błyskawicznie zrywają się do lotu i przebijając ciało twardą kłujką wprowadzając do jej wnętrza kropelkę śliny z toksyną, co powoduje natychmiastowy paraliż lub śmierć, a następnie wysysają rozpuszczone wnętrzności. Ich pokarm stanowią inne muchówki, a także błonkówki, chrząszcze, pluskwiaki i motyle. Łowikowate likwidują 40-60% szkodliwych szarańczaków, zatem są bardzo pożyteczne. Największe z nich potrafią też złowić owady dużo większe od siebie (koniki polne, ważki, a nawet szerszenie).

Drapieżne są także larwy łowików żyjące w glebie, spróchniałym drewnie lub suchym kwiatostanie traw. W glebie atakują m.in. szkodliwe larwy chrząszczy z rodziny sprężykowatych (drutowce) przyczyniając się w ten sposób do ich eliminowania. Mogą odżywiać się także martwymi lub rozkładającymi się szczątkami innych organizmów (w tym przejawia się ich rola sanitarna). Łowiki mają też swoich wrogów naturalnych. Najczęściej giną wplątane w sieci pająków.

Polskie gatunki łowików należą do 4 podrodzin, których przedstawiciele różnią się szczegółami budowy ciała i strategiami zdobywania pokarmu:

1. Leptogasterinae - podrodzina grupuje owady o stosunkowo delikatnej budowie, wysmukłym ciele i krótkich skrzydłach. Leptogasterinae polują wyłącznie wśród traw i roślinności zielnej.
2. Asilinae - owady należące do tej podrodziny mają ciało pokryte zwykle szarym lub żółto szarym opyleniem, nogi mocne (z licznymi szczecinami) i odwłok o przekroju okrągłym. Najczęściej spotykane są na drogach i poboczach dróg, a także na wydmach i innych otwartych przestrzeniach.
3. Laphriinae - przedstawiciele tej rodziny należą do największych spośród wszystkich łowików. Charakteryzują się potężną budowa ciała i silnym owłosieniem. Są owadami typowo leśnymi. Najczęściej czatują na oświetlonych pniach drzew.
4. Dasypogoninae - w tej podrodzinie występuje największe zróżnicowanie pod względem budowy ciała, wielkości osobników (od kilku mm do prawie 3 cm), zajmowanych siedlisk i ekologii. Łowiki należące do tej podrodziny polują głównie wśród krzewów, ale nie stronią także od środowisk otwartych o niskiej roślinności.

Do częściej występujących gatunków należy: łowiec czarniawy (Machimus atricapillus), łowik szerszeniak (Asilus crabroniformis), wierzchołówka żółtowłosa (Laphria flava) i pędźka rudonoga (Dioctria rufipes).

Owady należące do rodziny dziewierkowate wyglądem przypominają nieco łowiki, z którymi są blisko spokrewnione. Są przeważnie także gęsto owłosione, ale nie mają typowej dla nich kłujki. Dorosłe nie są zresztą drapieżnikami, lecz żywią się różnymi płynami, takimi jak nektar, spadź i różnymi wydzielinami pochodzenia roślinnego lub zwierzęcego. Podobnie jak łowiki są szybkimi i sprawnymi lotnikami, jednak aparat gębowy mają miękki, a odwłok ich zwęża się ku tyłowi. Larwy dziewierkowatych żyją w glebie, gdzie pędzą drapieżny tryb życia. Atakują drutowce i pędraki, nawet dużo większe od siebie i w ten sposób stanowią pożyteczny element naszych bicenoz.. Larwy dziewierkowatych przypominają wyglądem nieco drutowce, osiągają 30 mm długości i są niemal dwukrotnie dłuższe od owadów dorosłych.

W Polsce dziewierkowate liczą ponad 90 gatunków. Ich samice składają jaja w gnijących owocach, czasem w grzybach i w ściółce. Larwy odżywiają się rozkładającymi się substancjami, czasem sokiem roślin, ale są też gatunki odżywiające się mszycami i czerwcami.

Do gatunków dość pospolitych należą: dziewierka sercówka (Thereva cincta), dziewierka żółta (Thereva fulva), dziewierka pręgówka (Thereva handlirschi), dziewierka łąkowa (Thereva nobilitata) i dziewierka plebsówka (Thereva plebeja). Owady dorosłe najliczniej występują od późnej wiosny do jesieni. Niektóre z nich występują masowo na liściach krzewów żywoplotowych i w zadrzewieniach wokół pól uprawnych, a inne związane są z terenami piaszczystymi.

Rączyce są muchówkami drobnymi lub średniej wielkości (2-18 mm), rzadziej większymi. Najczęściej mają ubarwienie szare lub ciemnoszare, często z odcieniem niebieskim. Niektóre są silnie owłosione i dlatego mogą łatwo przenosić pyłek między kwiatami i uczestniczyć w zapylaniu roślin.

Dorosłe rączyce odżywiają się spadzią mszyc i czerwców oraz sokiem wyciekającym ze zranionych owoców lub pędów roślin. Zlizują także wydzieliny rozwijających się na wiosnę pączków drzew i krzewów i wszelkie słodkie substancje, niekiedy żywią się odchodami zwierząt. Owady te nie gardzą także potem ludzkim. Najliczniej jednak zjawiają się na kwiatach, gdzie szukają pokarmu w postaci odżywczego nektaru.

Wymienione źródła pokarmu dotyczą wyłącznie osobników dorosłych. Nasze zainteresowanie rączycami wynika głównie z pokarmu larw, które są drapieżne.

Samice rączyc składają jaja na ciało gospodarza lub w jego pobliżu. Jaja niektórych gatunków rączyc składane są na liście. Gasienice, które zjadają blaszkę liściową, zjadają również maleńkie jaja. W ten sposób wylęgłe larwy rączyc mają ułatwiony dostęp do wnętrza ich żywiciela. Dla pewnej części gatunków informację gdzie należy złożyc jaja stanowi miejsce żerowania gąsienicy i pozostawiony przez nią ślad zapachowy na liściu. Tak postępuje samica pasożyta piędzika przedzimka (rączyca Cyzenis albicans), która składa jaja, w miejscu żerowania tego szkodnika.

U niektórych gatunków larwy żerują gromadnie, a u innych pojedynczo. Pasożytnicze rączyce przepoczwarzają się na roślinach, w glebie lub obok swego martwego żywiciela.

Larwy rączyc odgrywają dość dużą rolę jako pasożyty szkodników upraw rolnych i leśnych. Wśród tej grupy są wyspecjalizowane pasożyty gąsienic motyli, larw rośliniarek oraz niektórych chrząszczy i pluskwiaków. W literaturze dość często spotkać się możemy z doniesieniami na temat porażenia tymi muchami istotnych szkodników roślin (bielinka kapustnika i rzepnika, błyszczki jarzynówki, strzygoni choinówki, paprocha cetyniaka, białki wierzbówki i wielu innych. Nierzadko porażenie to sięga 40-70% populacji, a niekiedy nawet więcej.

Bardzo efektywnym pasożytem jest rączyca larwalka Exorista larvarum, muchówka występująca na polach i łąkach, która atakuje gąsienice wielu gatunków szkodników rolnych i leśnych (m.in. bielinka kapustnika i rolnicy zbożówki). Równie ważna jest: rączyca wielka i rączyca ciemnopasa.

W lasach pospolicie występuje rączyca łuskowata Ernestia rudis (worecznica), która jest pasożytem gąsienic strzygoni choinówki i barczatki sosnówki. Podobną rolę odgrywa jeżmucha sroga (Echinomyia fera) pasożytujaca na gąsienicach brudnicy mniszki i nieparki oraz strzygoni choinówki. Z kolei rączyca mniszkówka (Parasetigena segregata) jest głównym pasożytem brudnicy mniszki i nieparki, żeruje ponadto na borecznikach. Larwy zabójki wielożernej (Phryxe vulgaris) rozwijają się w gąsienicach różnych gatunków motyli nocnych i dziennych. Dorosłe owady można spotkać na kwiatach roślin baldaszkowatych i na czarnym bzie.

Rączycowate to w większości gatunki wielożerne. Ich znaczenie wzrasta podczas gradacji szkodników leśnych i polnych. Szerokie spektrum pokarmowe (gąsienice motyli, larwy rośliniarek, chrząszcze i pluskwiaki) przesądza o tym, że grupy tej nie można pomijać przy kształtowaniu środowiska rolniczego, w którym ona żyje. Mimo szerokiego spektrum żywicieli u niektorych gatunków rączyc obserwuje się daleko posuniętą specjalizację pokarmową, która przejawia sie w atakowaniu określonych gatunków szkodników.

Należy zauważyć, że rączycowate żywią się także pokarmem uzupełniającym: padliną, nawozem oraz gnijącymi szczątkami roślinnymi i zwierzęcymi, w czym przejawia się ich rola sanitarna.

Rączyce, podobnie jak mszyczniki, aby były stale obecne w środowisku upraw muszą mieć dostęp do stale kwitnących roślin (bez przerw pokarmowych). Okresy kwitnienia poszczególnych gatunków roślin powinny na siebie zachodzić tworząc nieprzerwany łańcuch kwiatów. Brak niektórych ogniw w taśmie pokarmowej zmusza muchówki do szukania innych źródeł pokarmu, co łączy się z ich rozproszeniem. Ze zjawiskiem tym można się spotkać w zwartych sadach i zagęszczonych lasach liściastych, gdzie większość roślin kwitnie przed zacienieniem podłoża. W okresie późniejszym rączyce korzystają tutaj głównie ze spadzi lub przelatują i gromadzą się na obrzeżach drzewostanów, na lukach i polanach silniej nasłonecznionych lub na kwitnacych uprawach i chwastach. Nierównomierne rozmieszczenie źródeł pokarmu w środowisku jest przyczyną koncentracji form dorosłych rączyc jedynie w pewnych miejscach i penetrowania przez nie terenu nasyconego ich ulubionymi kwiatami.

Najwięcej gatunków rączyc odwiedza kwiaty roślin baldaszkowatych, astrowatych i wilczomleczowatych. Inne rodziny roślin, w tym: szakłakowate, jasnotowate, trzmielinowate, wierzbowe, wrzosowate należałoby pod tym względem wymienić w następnej kolejności.

Czynnikiem przyciągajacym rączyce do kwiatów jest słodycz w postaci nektraru. Nektar jest produktem bardzo pożywnym, zawierającym oprócz wody glukozę, fruktozę i sacharozę. Czysty nektar nie ma zapachu lub tylko bardzo słaby, który nie może wabić muchówek z większej odległości. Główną rolę powabni spełnia dla nich barwa korony i zapach, którego główne źródło zlokalizowane jest w płatkach i w pręcikach.

Doniosłą rolę w odżywianiu rączyc odgrywają wiosną wierzby, kruszyna pospolita, wilczomlecz, a później przedstawiciele baldaszkowatych: kminek i barszcz zwyczajny, podagrycznik pospolity, biedrzence (mniejszy i większy), gorysz, pasternak zwyczajny, dzięgiel leśny i marchew zwyczajna. Na baldaszkowatych rączyce najliczniej zjawiają się w okresie przekwitania kwiatostanów. Prawdopodobnie wtedy nektar wydzielany jest najintensywniej. Z astrowatych zaś: stokrotka pospolita, rumian polny, złocień właściwy, starce, maruna bezwonna, krwawnik pospolity, ostrożeń polny. Jesienią zaś wrzos zwyczajny i nawłocie. Jak zauważymy wymienione gatunki roślin mają kwiaty z łatwo dostępnymi miodnikami lub z miodnikami tylko częściowo ukrytymi. Prawie każda z nich ma w budowie kwiatu pewne szczególne sobie właściwości, które decydują o tym, że ów kwiat jest atrakcyjny dla określonej grupy owadów.

Kwiaty dajace nektar i pyłek stanowią o egzystencji rączyc głównie w początkowym okresie wegetacji i pod jego koniec, tj wówczas, gdy aktywność mszyc i czerwców produkujących spadź jest niewielka. Na wiosnę ogromne znaczenie mają kępy wierzb zakwitających przed rozwojem liści. Z daleka już wabią ku sobie owady dzięki masowemu występowaniu na nich żółtych kotek, wydających charakterystyczny zapach miodu. W pogodny dzień przedwiośnia gromadzą się koło każdej wierzby roje brzęczących owadów.

Jak mówiliśmy zarówno samice jak i samce rączyc odwiedzają kwiaty w poszukiwaniu nektaru. W lasach, gdzie brak niekiedy kwiatów, owady te korzystają najczęściej ze spadzi. Na terenach urozmaiconych pod względem botanicznym wiele gatunków rączyc korzysta z jednego i drugiego źródła pożywienia. Ale są też i takie, które ze spadzi korzystaja rzadko.

Biorąc pod uwagę efektywne działanie owadów drapieżnych zarówno w glebie, na uprawach, jak i w powietrzu otaczającym rośliny uprawne należy zaliczyć wymienione grupy owadów do ważnych czynników biologicznego zwalczania szkodników roślin.

Przy uprawie takiej czy innej rośliny, rzadko mamy na względzie przestrzeń znajdującą się wokół naszych pól i rosnące na niej rośliny. Jednak według najnowszych badań, ten właśnie obszar ma ogromne znaczenie dla ochrony upraw. Powierzchnia tworzona przez pobocza dróg, miedze, zagajniki śródpolne i wszelkiego rodzaju niezagospodarowane skrawki ziemi, by spełniła swoją funkcję ochronną, powinna stanowić około 15% ogólnej powierzchni rolniczej. To samo dotyczy ogrodów przydomowych. Roślinność znajdująca się w takim miejscu nie może być przypadkowa. Powinna być ściśle dobrana do organizmów korzystnych, którym ma służyć i funkcji jakie ma spełniać. Powierzchnia owa nie może więc być odłogowana i wypalana bądź traktowana jako nieużytek, ale w szczególny sposób powinna być uprawiana. Niektóre gatunki należące do wymienionych rodzin botanicznych, jako atrakcyjne formy ozdobne rodzimego pochodzenia, powinniśmy sadzić w ogrodach i na działkach.