Organizmy pożyteczne w gospodarstwie ekologicznym i ogrodzie przydomowym (pełnione funkcje i sposoby ochrony)

W poprzednich dwóch audycjach była mowa o drapieżnych pajęczakach występujących na uprawach. Dla wielu posiadaczy ogrodów jest pewnym zaskoczeniem, że wśród nielubianych roztoczy są gatunki bardzo pożyteczne, dzięki którym uprawiane rośliny są dużo zdrowsze. Jak wiemy podobną rolę spełniają inne pajęczaki: kosarze, zaleszczotki i pająki właściwe.

W tym wykładzie przejdziemy do omawiania pożytecznych owadów. Zaczniemy od owadów dwuskrzydłych (rzędu muchówek). Wśród muchówek spotykamy szereg rodzin, których przedstawiciele prowadzą drapieżny tryb życia. W niektórych rodzinach drapieżcami są postacie dorosłe (kobyliczkowate Rhagionidae, wujkowate Empididae, błyskleniowate Dolichopodidae), w innych drapieżne są larwy (pryszczarkowate Cecidomyidae, dziewierkowate Therevidae, bzygowate Syrphidae, chyłkowate Lonchaeidae, srebrnikowate Chamameidae). Drapieżne mogą być także i postacie dorosłe i larwy, jak jest u łowikowatych Asilidae. Do drapieżców wyspecjalizowanych należą wśród muchówek pryszczarkowate, bzygowate i srebrnikowate. Rodzina Syrphidae (mszycznikowate) obejmuje w Polsce ponad 370 gatunków należących do ponad 60 rodzajów owadów.

W rodzinie bzygowatych nieliczne gatunki są szkodnikami roślin uprawnych (udnica cebularz Lampetia equestris), niektóre żyją w brudnych zbiornikach wodnych lub gnojówce oczyszczając je z organicznej zawiesiny (piszczeń Syritta pipiens, gnojka Eristalis), inne są saprofagami - żyją na rozkładających się resztkach roślinnych, albo są koprofagami - odżywiają się odchodami innych zwierząt (w tym przejawia się ich rola sanitarna).

Dzisiaj zajmiemy się tymi, które redukują populacje mszyc (mszyce stanowią ich główny pokarm, chociaż niekiedy żerują także na pluskwiakach równoskrzydłych - czerwcach i miodówkach, larwach chrząszczy, czy gąsienicach motyli). Bzygi mszycożerne należą do dwóch podrodzin: Syrphinae i Cheilosiinae/Pipizinae, obejmujacych łącznie ponad 90 gatunków owadów. Mszyczniki (Syrphidae) są wyspecjalizowanymi drapieżcami mszyc, podobnie jak: złotooki (Chrysopidae), biedronki (Coccinellidae) i pluskwiaki dziubałkowate (Anthocoridae).

Do naturalnych wrogów mszyc należą też drapieżcy i wrogowie niewyspecjalizowani, którzy należą do innych grup organizmów, jak: grzyby owadożerne (Metarrhizium brunneum, Entomophtora afidis, Verticilium lecani), drapieżne roztocze (Acarinae) i pająki (Araneae) z rodzin: Araneidae, Tetragnatidae i Linyphiidae - o grzybach owadożernych i pajęczakach była mowa w poprzednich wykładach. Ogromną presję na mszyce wywierają także wciornastki (wciornastek żółty Trips flava), pluskwiaki różnoskrzydłe - zażardkowate (Nabidae), chrząszcze biegaczowate (Carabidae) i kusakowate (Staphylinidae) oraz pasożytnicze błonkówki (Hymenoptera) z rodziny mszycarzowate Aphidiidae i zespołu owadziarek Megaspilidae. Wymienione grupy zwierząt stanowią potężny oręż w walce z mszycami.

Bzygi mszycożerne są zwykle owadami średniej wielkości lub mniejszymi. Znamy je dobrze z widzenia chociaż nie wiemy, że tak się właśnie nazywają. Szczególnie licznie i chętnie latają w dni słoneczne, w pobliżu kwitnących roślin, Warto przyjrzeć się dzikiej marchwi podczas kwitnienia, czy kwiatom innych roślin baldaszkowatych i złożonych (obecnie selerowatych i astrowatych), które uwielbiają - koprowi, dzięglowi, brodawnikom, chabrom i in. Latają doskonale i niekiedy widzimy je zawieszone w powietrzu nieruchomo przez dłuższy czas nad kwiatami, jak kolibry. Najczęściej mają odwłok czarno zabarwiony z żółtymi poprzecznymi przepaskami lub plamami, co upodabnia je do os, chociaż w porównaniu z nimi są bezbronne.

Owady dorosłe mszyczników są kwiatolubne - odżywiają się pyłkiem i nektarem kwiatowym oraz korzystają ze spadzi znajdującej się na roślinach opanowanych przez mszyce i czerwce. Dorosłe muchówki żerując na kwiatach różnych roślin zapylają je. Są więc tak samo pożyteczne jak pszczoły i inne owady zapylające. Pyłek kwiatowy bogaty w białko oraz nektar i spadź zawierające cukry potrzebne są samicom do wytworzenia jaj. W związku z tym muchówki te bardzo chętnie odwiedzają kwitnące rośliny bogate w wymienione pożytki kwietne.

Samice składają jaja na roślinach opanowanych przez mszyce, tuż przy ich kolonii. Umieszczają je na dolnej stronie liści, chroniąc w ten sposób przed promieniami słonecznymi i deszczem. Jaja są wydłużone, o długości ok. 1 mm, na początku białe, potem ciemniejące. Ilość jaj składanych przez jedną samicę jest różna u różnych gatunków. Samica jednego z najczęściej występujących mszyczników - bzyga prążkowanego Episyrphus balteatus składa 50-100 jaj, ale są też gatunki, których samice składają kilkaset, a nawet ponad 1000 jaj. W większych koloniach mszyc można czasami naliczyć kilkadziesiąt jaj. Już po 2-3 dniach wylegają się czerwiowate larwy, bez wyodrębnionej głowy, pozbawione nóg i oczu, które poruszają się po liściach w efekcie skurczów całego ciała. Ciało mają wydłużone, w przedniej części zwężone, a tylnej - rozszerzone. Gdy tylko po wylęgu ich ciało stwardnieje wyruszają na poszukiwanie mszyc.

Aktywne żerowanie trwa od jednego do dwóch tygodni. Z uwagi na to, że samice nie składają wszystkich jaj w jednym dniu, ich larwy żerują przez dłuższy okres czasu, zwykle 1,5-2 miesięcy. Żarłoczność larw zależy od gatunku drapieżcy i jego stadium rozwojowego oraz gatunku mszycy. W początkowej fazie rozwoju (larwy 1-4 dniowe) żarłoczność larw jest niewielka i wynosi 7-10 mszyc na dobę, ale już w dniach następnych wyraźnie wzrasta i w 8. dniu żerowania wynosi do 40-60 mszyc, a w okresie największego zapotrzebowania pokarmowego nawet do 80 mszyc dzienne. Po czym spada i tuż przed przepoczwarczeniem wynosi ok. 30 mszyc dziennie.

Przyjmuje się, że w zależności od przynależności gatunkowej drapieżcy oraz od wielkości i gatunku ofiary, jedna larwa mszycznika potrafi w ciągu swojego życia zniszczyć od 100 do 900 mszyc. Tak więc jedna larwa zdolna jest zniszczyć całą dość liczną kolonię tych szkodników. Często ofiara jest tylko częściowo wysysana, co i tak prowadzi do jej śmierci, a larwa atakuje następne.

Larwy poruszają się sprawnie pełzając po liściach, pędach i gałązkach roślin. Co chwilę unoszą przednią część ciała i wykonują ruchy na boki, przeszukując najbliższe otoczenie, do momentu aż trafią na mszycę. Chwytają ją wtedy mocno hakami gębowymi, podnoszą do góry i powoli wysysają. Obrazem działalności drapieżnych larw bzygowatych jest szeroka droga wolna od mszyc w zaatakowanej kolonii. ślady żerowania możemy dostrzec nawet wówczas, gdy same larwy są już nieobecne. Podczas kolejnych wylinek (3 wylinki), larwy wydalają odchody widoczne na liściach w postaci ciemnych, smołowatych plam.

Wśród mszycożernych gatunków występują formy zimujące w postaci dorosłej oraz gatunki zimujące w stadium larwy. Te pierwsze pojawiają się na drzewach i krzewach już w marcu lub na początku kwietnia, a ich larwy żerują w kwietniu i maju, natomiast postacie dorosłe tych drugich pojawiają się zwykle o miesiąc później, a ich larwy żerują w maju i czerwcu

U bzygowatych mających tylko jedno pokolenie w roku postacie dorosłe pojawiają się wczesną wiosną, głównie na drzewach i krzewach. Po żerowaniu larw w kwietniu i maju ich rozwój jest zahamowany i następuje długa diapauza aż do wiosny następnego roku. Gatunki posiadające więcej niż jedno pokolenie żerują nie tylko na drzewach i krzewach (żywicielach pierwotnych mszyc) ale później także na roślinach zielnych, uprawach polowych i chwastach (żywicielach wtórnych). Wraz z migracją mszyc na żywicieli wtórnych następuje migracja mszyczników.

Skład gatunkowy drapieżnych bzygowatych zależy od kwiecistości roślin i bogactwa gatunkowego mszyc w danym środowisku. Nieco inny jest w sadach, jagodnikach i na krzewach ozdobnych, a inny na uprawach polowych. Różnice w zespołach bzygowatych z sadów i pól uprawnych wynikają z cyklu życiowego tych drapieżników i rozwoju mszyc. Większość gatunków mszyc to tzw. gatunki dwudomowe, których rozwój w okresie wiosennym przebiega na pierwotnych roślinach żywicielskich, a więc na różnych drzewach i krzewach. Wiosenny rozwój mszyc na gospodarzach zimowych kończy się najczęściej w pierwszej lub drugiej połowie maja lub w czerwcu, kiedy migrują one na rośliny zielne, a jesienią ponownie powracają na rośliny pierwotne.

Jak wszystkie organizmy w przyrodzie bzygowate mają także swoich wrogów naturalnych. Należą do nich głównie pasożytnicze błonkówki m.in z rodziny: siercinkowate Pteromalidae, bleskotki z rodziny suskowate Encyrtidae i gąsieniczniki Ichneumonidae.

Mszyczniki są drapieżcami dużych kolonii mszyc. Pojawiają się na uprawach z pewnym opóźnieniem (zwykle po 14-20 dniach od zasiedlenia roślin przez mszyce). Porównując dynamikę liczebności mszyc z dynamiką rozwoju larw bzygowatych obserwuje się wzrost liczby drapieżców w okresie najintensywniejszego rozwoju szkodnika. Ponieważ w początkowym okresie żerowania mszyc następuje ich dynamiczny rozwój dlatego należałoby umożliwić larwom bzygowatym rozpoczęcie wcześniejszej działalności na roślinach. Można to osiągnąć przez wprowadzanie w pobliże pól i sadów przyciągających je roślin pyłko i nektarodajnych. Jak wiadomo pokarm energetyczny i białkowy zwiększa długość życia i kondycję postaci dorosłych oraz liczbę jaj składanych przez samice mszyczników. Ważnym elementem jest wprowadzanie roślin dziko rosnących w pobliże upraw, takich na których rozwijają się gatunki mszyc, które nie są szkodnikami dla roślin uprawnych (nie stanowią zagrożenia).

Drapieżne muchówki bzygowate (Syrphidae) to rodzina, której liczne gatunki drapieżne zasługują na szczególną uwagę sadowników. Są to owady powszechnie występujące zarówno w sadach, jak i w uprawach krzewów jagodowych. W sadach i na plantacjach z reguły dominują cztery gatunki, przy czym ich znaczenie jest zmienne w zależności od sezonu i siedliska oraz składu gatunkowego uprawy i roślin wokół niej rosnących

W sadach nie chronionych chemicznie, w okresie wegetacji, w koloniach mszyc, na drzewach owocowych i krzewach jagodowych egzystuje 20-35 gatunków Syrphidae, w tym m.in.: Syrphus vitripennis, bzyg prążkowany Episyrphus balteatus, Metasyrphus corollae, Syrphus ribessi, Episyrphus nitidicollis, Syrphus torvus i Platycheirus scutatus. Ich udział prezentuje poniższe zestawienie.

Drapieżne Syrphidae występujące w sadach z integrowana ochroną roślin uprawnych: bzyg prążkowany Episyrphus balteatus (Deg.) 79-82%; Eupeodes corollae (Fabr.) 4-10%; Syrphus vitripennis (Meig.) 0,7-2,5%; Syrphus torus (O.-S.) 0,1-3,2%; bzyg kuliboda Sphaerophoria scripta (L.) ok. 2,5%; bzyg brzęk Scaeva pyrastri (L.) ok. 0,5%; Sphaerophoria sp. ok 0,4%; Melanostoma mellinum (L.) 0,1-0,2%; Scaeva selenitica (Meig.) 0,1-0,3%; Pipizella viduata (L.); Syrphus ribesii (L.) 0,1-0,5%; Eupeodes luniger (Meig.) 0,2-0,2%; Heringia heringi (Zett.); Platycheirus clypeatus (Meig.) 0,1-0,2%; Platycheirus scutatus (Meig.); Chrysotoxum festivum (L.) 0,1-0,2%; Didea intermedia Loew 0,1-0,2%; Eupeodes lundbecki (Sc.-Ryen); Melanostoma scalane (Fabr.); Sphaerophoria rueppellii (Wied.); Sphaerophoria taeniata (Meig.); Xanthandrus comtus (Harr.); Chrysotoxum bicinctum (L.); Chrysotoxum cautum (Harr.); Epistrohe nitidicollis (Meig.); Epistrophe flava (Docz.& Schm.); Eupeodes lapponicus (Zett.); Eupeodes nielseni (Dus.& Las.); Paragus albifrons (Fall.) ; Pippiza luteitarsis (Zett.); Platycheirus albimanus (Fabr.); Xanthogramma pedissequum (Harr.)

W sadach chronionych chemicznie zespół Syrphidae ma strukturę uproszczoną i składa się zwykle z 2-4 gatunków. Najczęściej są to: bzyg prążkowany Episyrphus balteatus, Syrphus vitripennis, bzyg brzęk Scaeva pyrastri, Metasyrphus corolla.

Mszycożerne Syrhidae zimują w sadzie w szczelinach kory, w stadium poczwarek chronionych skórzastą powłoką bobówki, dlatego nie niszczą ich opryski wykonywane w okresie bezlistnym. Zabieg zwalczający kwieciaka jabłkowca wyprzedza okres występowania larw Syrphidae w koloniach mszyc.

Podobnie zabiegi zwalczające mszyce zarówno przed kwitnieniem, jak i w okresie do 14 dni po kwitnieniu nie zagrażają zespołowi larw drapieżnych bzygowatych z uwagi na początkowy okres zasiedlania kolonii. Największe zagrożenie przedstawiają spóźnione zabiegi mszycobójcze wykonywane preparatami nieselektywnymi w czasie występowania średnich, dużych i bardzo dużych kolonii mszyc.

Zabiegi zwalczające owocnice (Hyplocampa minuta, H. testudinea) oraz owocówkę jabłkóweczkę i śliwkóweczkę (Carpocapsa pomonella, Laspeyresia funebrana) z zastosowaniem preparatów nieselektywnych dla fauny pożytecznej ograniczają liczebność larw zespołu mszycożernych Syrphidae tylko w tych sadach, w których mszyce nie zostały wcześniej zniszczone.

Różne gatunki drapieżnych bzygowatych mogą występować nie tylko na roślinach sadowniczych, ale także warzywniczych oraz na uprawach typowo rolniczych, a także pod osłonami. Szczególnie chętnie Syrphidae wizytują uprawy warzyw, na których nawet tylko punktowo występuje kolendra siewna, oraz marchew i pietruszka uprawiana na nasiona.

W zespole funkcjonującym na uprawach polowych główny trzon ochronny stanowią populacje następujących gatunków: bzyg prążkowany Episyrphus balteatus, bzyg kuliboda Sphaerophoria scripta, Metasyrphus corollae, Syrphus ribessi, Sphaerophoria rueppelli, Syrphus vitripennis, Platycheirus peltatus, Platycheirus clypeatus, Sphaerophoria menthastri, Melanostoma mellinum, bzyg brzęk Scaeva pyrastri.

Jeżeli chcemy by mszyczniki były obecne na naszych uprawach, warto zadbać o właściwy skład roślin pokarmowych w pobliżu plantacji. Szczególnie pożądane są gatunki należące do rodziny selerowate, astrowate i różowate. Typową barwą kwiatów bzygowatych jest barwa biała, rzadziej zielonkawa lub żółta, a tylko wyjątkowo czerwona i niebieska. Owady te chętnie obsiadają duże kwiatostany roślin selerowatych - marchwi, pietruszki, kopru. Często spotykamy je również na kwitnących rumianach, rumiankach, brodawnikach, jastrzębcach, cykorii podróżniku, rzepaku, nawłociach, gorczycach, smagliczkach, stuliszu, a także na pylnikach lilii ogrodowych i wielu, wielu innych, w tym także na kwiatach drzew i krzewów owocowych.

Syrphidae wykazują się dużym przywiązaniem do niektórych gatunków roślin. Chętnie odwiedzają kwiaty z łatwo dostępnymi miodnikami. Kwiaty tego typu, tworzące około 10% naszej flory, odznaczają się prostą budową i promienistym układem, mają pręcikowie i słupkowie zbudowane typowo, a miodniki ułożone tak, że z łatwością mogą do nich sięgnąć po nektar nawet owady o ssawkach krótkich. Słodycz jest w nich wydzielana często przez nasadę słupka lub przez jego tarczowato wykształconą częścią górną, albo na otwartym dnie kwiatowym. W związku z łatwym dostępem owadów do słabo ukrytej słodyczy kwiaty Syrphidae odznaczają się z reguły brakiem kolorowych wskaźników na płatkach korony. Typowymi przedstawicielami dla tej grupy botanicznej są kwiaty śledziennicy skrętolistnej (Chrysosplenium alternifolium) i ruty (Ruta graveolens).

Obok słodyczy ważną korzyścią pokarmową dla mszycznikowatych podczas odwiedzania roślin jest pyłek kwiatowy. Jest on naturalnym pokarmem zawierającym wszystkie niezbędne składniki odżywcze (białka, węglowodany, tłuszcze, witaminy i inne). Najwięcej pyłku wytwarzają tak zwane kwiaty pyłkowe. Typowe kwiaty pyłkowe charakteryzują się tym, że nie mają miodników i nie produkują nektaru, odznaczają się zwykle promienistą budową, znaczną wielkością, jaskrawymi barwami oraz tym, że są zupełnie otwarte i łatwo dostępne dla odwiedzających je owadów. W naszej florze przykład kwiatów pyłkowych stanowią np. maki, róże, zawilce, sasanki i piwonie, oraz kwiaty miłka wiosennego, rutewki i dziurawca.

Osobną grupę roślin dostarczających pokarmu dla owadów dorosłych stanowią gatunki atakowane przez mszyce. Ważne miejsce rozwoju mszycożernych larw Syrphidae i dodatkowe źródło pokarmu dla owadów dorosłych stanowią gatunki roślin określane mianem żywicieli zimowych, na których dochodzi do wczesnowiosennego rozwoju mszyc (trzmielina, kalina, czeremcha, jaśmin, głóg i in.).

Zadrzewienia i zakrzaczenia śródpolne łącznie z ukwieconymi miedzami i poboczami dróg stanowią wartościową bazę pokarmową i miejsca sprzyjające namnażaniu się Syrphidae. Pierwszym warunkiem obecności wspomnianej grupy owadów w ogrodach i na polach uprawnych jest występowanie atrakcyjnych roślin kwiatowych Syrphidae, ułożonych w szeregu pokarmowym pozbawionym luk kwitnienia. Warto zatem uzmysłowić sobie fakt, że kwiaty poszczególnych gatunków zakwitają w określonej porze roku. Przywykliśmy do tego, że kaczeńce i wierzby zakwitają często już w marcu. W kwietniu w ogrodach zakwita m.in. agrest, porzeczka oraz czereśnie i wiśnie. W maju kwitną jabłonie, grusze i aronia, a na łąkach mniszek pospolity, rzeżucha łąkowa, jaskry i przywrotniki. W czerwcu zakwitają pierwsze rośliny należące do rodziny selerowatych (barszcz zwyczajny, biedrzeńce, marchew zwyczajna), a w lipcu kwitną rośliny z wielu innych rodzin (chabry, cykoria, dziewanny, mikołajek płaskolistny i inne). W upalne dni sierpnia złocą się kwiatami nawłocie (późna, kanadyjska), a na wrześniowy okres pierwszych przymrozków przypada kwitnienie michałków.

Syrphidae wykazują się dość dużym przywiązaniem do niektórych gatunków roślin. Przywiązanie to jest widoczne zarówno u gatunków o języczkach krótkich (bzyg prążkowany Episyrphus balteatus, bzyg brzęk Scaeva pyrastri, bzyg kuliboda Sphaerophoria scripta), jak i średnio-długich (gnojkówka trutniowata Eristalomyia tenax). Daleko idącą stałością do roślin pokarmowych odznaczają się m.in.: wyrówka (Cheilosia) i Syritta pipiens, a kwiatówka zmierzchnicowata (Myiathropa florea) do pyleńca pospolitego (Berteroa incana) i przytulii pospolitej (Galium florea). Jeszcze wyraźniej występuje to zjawisko u rodzajów o ssawkach długich (trzmielówka Volucella; Rhingia). Tego rodzaju ścisłe związki owadów z kwiatami istnieją tak długo, dopóki odwiedzane kwiaty wydzielają nektar lub produkują pyłek, gdy zaś przestają je wytwarzać, więź ta słabnie i zanika.

Wczesną wiosną wiele gatunków spotkać można na kwitnących wierzbach i na łąkach porośniętych kaczeńcami. W lecie mszyczniki najchętniej przebywają na roślinach z rodziny: różowatych, baldaszkowatych, złożonych.

A oto spis roślin szczególnie atrakcyjnych: wierzba /różne gat./, trzmielina pospolita, cykoria podróżnik, knieć błotna, róża /różne gat./, ruta, wilczomlecz, czeremcha pospolita i późna, dzięgiel leśny, arnika górska, wielosił błękitny, lubczyk ogrodowy, rutewka orlikolistna, wąskolistna i inne gatunki, heliopsis słonecznikowaty, barszcz zwyczajny, rumian żółty, biedrzeniec mniejszy i większy, dziurawiec zwyczajny, nawłoć pospolita, kanadyjska i późna, arcydzięgiel litwor, wrotycz pospolity, marchew zwyczajna, kolendra siewna, cieszynianka wiosenna, koper ogrodowy.

Do zabiegów sprzyjających bytowaniu drapieżnych mszyczników na uprawach należą:

• urozmaicona struktura zasiewów i uprawa roślin, których kwiaty są chętnie odwiedzane przez mszyczniki,
• wysadzanie lub wysiewanie na wszelkich wolnych skrawkach gruntu roślin obficie produkujących pyłek (obecność roślin pokarmowych utrzymuje mszyczniki w sąsiedztwie upraw; w poszukiwaniu źródeł pokarmu dla larw samice mszyczników przeszukują pobliskie uprawy i tam składają w koloniach mszyc swoje jaja),
• utrzymywanie na poboczach dróg i w różnego rodzaju zadrzewieniach drzew i krzewów porażanych przez mszyce niegroźne dla upraw (chodzi o pokarm zastępczy w chwili zniszczenia pestycydami owadów obecnych na polach; zachowanie populacji rezerwowej, która może się rozsiedlać na uprawy),
• prowadzenie ochrony chemicznej upraw wyłącznie w oparciu o preparaty selektywne,
• ograniczenie ilości zabiegów chemicznych na uprawach (trzeba wiedzieć, że larwy bzygowatych są szczególnie wrażliwe na działanie środków ochrony roślin, w związku z tym zabiegi zwalczające mszyce powinny być wykonywane jedynie na początku ich pojawu, gdy liczebność drapieżców jest niewielka; przy zabiegach należy także zwracać uwagę na to aby nie następowało zwiewanie cieczy roboczej na rośliny kwitnące tuż za granicą pola).
• przemienne koszenie międzyrzędzi w sadach i wokół dróg.

Biorąc pod uwagę dużą żarłoczność larw, pospolite występowanie, a także ilość pokoleń w ciągu roku należy zaliczyć drapieżne bzygowate do ważnych czynników biologicznego zwalczania, poważnie ograniczających liczebność mszyc na uprawach.