Organizmy pożyteczne w gospodarstwie ekologicznym i ogrodzie przydomowym (pełnione funkcje i sposoby ochrony)

W tym roku naszym celem było przedstawienie tych organizmów, które wspierają działania rolników ekologicznych, by poznając je i podejmując działania ochronne mogły nadal wywierać silną presję na organizmy szkodliwe. Temat jest bardzo szeroki i będziemy go kontynuować w roku przyszłym. Dzisiaj wrócimy do omawiania naturalnych wrogów mszyc. Jak wiemy mszyce odpowiedzialne są za duże straty plonów i znaczne pogorszenie ich jakości. Wcześniej w naszych pogadankach omówiliśmy drapieżne roztocze, pająki i mszyczniki, dzisiaj zajmiemy się biedronkami.

Biedronki znamy wszyscy i od najmłodszych lat darzymy sympatią te pożyteczne owady. Podoba nam się ich ubarwienie - czarne kropki lub plamki na czerwonych lub żółtych pokrywach. Ale często się zdarza, że nie znając larw biedronek mylimy je ze szkodnikami i niszczymy.

W Polsce występuje około 75, a na całym świecie ponad 5 000 gatunków chrząszczy biedronkowatych. W obrębie tej rodziny owadów wyodrębniono 7 podrodzin i aż 79 różnych rodzajów.

Biedronki są chrząszczami o półkolistym ciele, długości 1-18 mm. Większość gatunków jest jaskrawo ubarwiona, przy czym kolorami najczęściej występujacymi są czarny oraz różne odcienie koloru czerwonego lub żółtego. Kolory te tworzą na powierzchni pokryw najrozmaitsze wzory, których zmienność jest znaczna nawet w obrębie jednego gatunku, stąd rozpoznawanie jest trudne. Wiele gatunków tworzy formy barwne i to nieraz bardzo liczne.

Podobnie jak u innych chrząszczy w rozwoju biedronek wyróżniamy 4 stadia: jajo, larwę, poczwarkę i owada dorosłego. Jaja biedronek są żółte lub pomarańczowe, składane na różnych częściach roślin (liście, łodygi, pnie), zwykle w złożach po kilka, kilkanaście, a nawet kilkadziesiąt sztuk. W wyglądzie i wielkości są podobne do jaj stonki i z tego powodu mogą być niepotrzebnie niszczone. Należy więc pamiętać, że jaja stonki są umieszczane jedynie na ziemniakach lub pomidorach. Natomiast jaja biedronek mogą być składane na najróżniejszych roślinach (także na ziemniakach). Samice przyklejają je na roślinach w pobliżu kolonii mszyc.

Po 3-5 dniach z jaj wylęgają się larwy. Początkowo ich ubarwienie jest szare lub ciemnobrązowe, ale w miarę wzrostu pojawiają się na odwłoku larw pomarańczowe lub żółte plamy. Larwy mają tylko 3 pary odnóży tułowiowych. Po 2-3 tygodniach żerowania formy młodociane przepoczwarczają się na roślinach i przyjmują postać nieruchomej poczwarki. Stadium poczwarki trwa 7-10 dni. Osobniki dorosłe po wyjściu z osłonki poczwarkowej, którą pozostawiają na roślinie, mają pokrywy niewybarwione, prawie białe i miękkie. Dopiero po kilku godzinach następuje ich stopniowe wybarwienie. Samice po opuszczeniu osłonek poczwarkowych są niedojrzałe do rozrodu. Pełną zdolność do rozmnażania osiagają dopiero wiosną następnego roku.

Biedronki są bardzo żarłoczne i przy dużej liczebności mszyc szybko się rozwijają. Zależnie od gatunku, w ciągu roku mają 1-4 pokoleń. Zimują niedojrzałe płciowo osobniki dorosłe, często w skupieniach: w ściółce drzew, pod uschniętymi liśćmi, w rozpadlinach ziemi i pod korą, w dziuplach, w szczelinach murów, w różnych pomieszczeniach, a nawet w mieszkaniach (kryją się m.in. za obrazami, szafami i kotarami). W okresie zimy owady dorosłe są bardzo odporne na głód i niskie temperatury.

U biedronek drapieżne są zarówno larwy, jak i osobniki dorosłe. Ich podstawowym pokarmem są mszyce ale niszczą także inne szkodniki upraw: różne pluskwiaki (np. miodówki, mączliki i czerwce), roślinożerne roztocze (przędziorki), larwy roślinożernych muchówek i chrząszczy, a nawet odżywiające się liśćmi młode gąsienice motyli. Dorosłe osobniki odżywiaja się też chętnie nektarem i pyłkiem kwiatowym oraz spadzią. Zdarza się niekiedy, że są kanibalami. Młode larwy żywią się wówczas jajami biedronek, z których jeszcze nie wykluły się młode osobniki. Gdy starszym larwom lub formom dorosłym brakuje pokarmu, to często zjadają młodsze larwy własnego gatunku. W rodzinie tych owadów zdarzają się też gatunki odżywiające się roślinami i grzybami - mączniakami.

Głównym pożywieniem zarówno larw jak i dorosłych biedronek są mszyce. Liczba jaj zjadanych przez jedną biedronkę zależy od jej gatunku i stadium rozwojowego oraz gatunku ofiary i waha się od 100-2000 w ciągu życia. Większość biedronek żerujących w zagęszczonej kolonii szkodnika zjada w ciągu życia od 400-800 mszyc. Najbardziej żarłoczne są samice w okresie składania jaj. Mogą wtedy zniszczyć od 100 do 200 mszyc dziennie. Wielokrotnie stwierdzono następującą zależność: jeśli w danym roku licznie wystąpiły mszyce, to w roku następnym licznie pojawiły się biedronki. Jednak nie wszystkie mszyce są dla biedronek atrakcyjnym pokarmem. Niektóre ze zjadanych mszyc (tzw. gatunki "toksyczne") są niekorzystne dla zdrowia biedronek. Powodują bowiem obniżenie ich płodności, a w przypadkach ekstremalnych (gdy larwy odżywiaja się tylko nimi) prowadzi do przedwczesnego kończenia rozwoju i zamierania. No, ale jest też i tak, że mszyce toksyczne dla jednego gatunku biedronek są wartościowym pokarmem dla innego. Na tym przykładzie widzimy jak natura sama sprzyja różnorodności gatunków, nawet w obrębie jednej rodziny zwierząt.

W naszym kraju do najczęściej spotykanych gatunków należą biedronki: dwukropka (Adalia bipunctata), biedronka pięciokropka (Coccinella quiquepunctata), biedronka siedmiokropka (Coccinella septempunctata), biedronka wrzeciążka (Propylea quatuordecimpunctata) oraz skulik przędziorkowiec (Stethorus punctillum). Do rzadziej występujacych należą: biedronka oczatka (Anatis ocellata), biedronka okrajka (Chilocorus renipustulatus) i biedronka bledniczka (Neomysia oblongoguttata).

Biedronka dwukropka ma dwie charakterystyczne czarne kropki na czerwonych pokrywach. Występuje także w odmianie czarnej z czerwonymi plamami. Spotkać ja można głównie na drzewach i krzewach liściastych dlatego jest częstym bywalcem sadów i ogrodów. Odżywia się mszycami w różnym stadium rozwojowym. Jest także naturalnym wrogiem jaj i bardzo młodych osobników stonki ziemniaczanej. Chrząszcz biedronki dwukropki zjada dziennie do 42 mszyc. Gdy samica tego gatunku żywi się mszycą czeremchowo-zbożową to składa nawet do 160 jaj.

Biedronka siedmiokropka (Coccinella septempunctata) występuje wszędzie - jest pospolita w ogrodach, sadach i jagodnikach, a także w lasach i na polach uprawnych. Ma w roku dwa pokolenia. Bez wątpienia jest to ulubiony gatunek ogrodników, gdyż jest doskonałym sprzymierzeńcem w walce z mszycami, czerwcami i przędziorkami. Dorosły owad zjada 60 mszyc każdego dnia. Równie żarłoczna jest jej larwa, która w ciągu swojego rozwoju zjada ok 600 mszyc. Oprócz mszyc siedmiokropka odżywia się także jajami i młodymi larwami innych owadów, m.in. stonki ziemniaczanej, rośliniarek i motyli. Jedna jej larwa potrafi zniszczyć 200-300 jaj stonki ziemniaczanej. Na uprawach zbóż chrząszcze dorosłe pożerają w ciągu doby 175 larw lub 68 form dojrzałych mszycy zbożowej.

Skulik przędziorkowiec należy do najmniejszych krajowych biedronek (ok. 1,5 mm długości). Gatunek ten jest wyspecjalizowanym drapieżcą przędziorków (roślinożernych roztoczy wysysających sok z opanowanych roślin). Jego pokrywy są czarne, wypukłe, pokryte wyraźnymi, białawymi włoskami. Zarówno owady dorosłe, jak i larwy występują na roślinach opanowanych przez przędziorki. Podobnie jak u innych biedronek dorosłe chrząszcze zimują w wierzchniej warstwie gleby i pod korą drzew.

Skulik wychodzi z miejsc zimowania zwykle na przełomie kwietnia i maja, a liczniej pojawia się na drzewach i krzewach liściastych dopiero w drugiej połowie sezonu wegetacyjnego. W maju na dolnej stronie liści, najczęściej w pobliżu kolonii przedziorków, samice składaja jaja (od 80-100 jaj). Młode larwy tego gatunku zjadają w ciągu doby 20-25 jaj lub form ruchomych przedziorków, zaś starsze 40-45, a dorosłe chrząszcze 80-120. Z uwagi na swoją ogromną żarłoczność skulik przedziorkowiec jest uważany w sadach za jednego z ważniejszych wrogów naturalnych przedziorka owocowca.

Do często spotykanych gatunków należy także biedronka azjatycka - która jest w Polsce gatunkiem inwazyjnym. Jej ciało jest owalne, wypukłe, o długości 5-8 mm, zbliżone wielkością do biedronki siedmiokropki. Ma bardzo zmienne ubarwienie pokryw - od żółtego i pomarańczowego, przez czerwone aż do czarnego, z różną liczbą kropek (0-19). W naturalnym zasięgu wykazano ponad 200 różnych wzorów ubarwienia. Najczęściej spotykane są cztery formy, u których pokrywy mogą być jasne, żółte, pomarańczowe lub czerwone, z czarnymi kropkami o różnej wielkość i intensywności ubarwienia, odizolowane od siebie lub mogące się ze sobą zlewać.

Biedronka azjatycka jest spotykana w różnych środowiskach, głównie na krzewach i drzewach liściastych, także na terenach zamieszkiwanych przez ludzi. Jej larwy i osobniki dorosłe są bardzo żarłoczne. W okresie około 10-dniowego rozwoju larwa zjada od 90 do 370 mszyc. Owad dorosły zjada dziennie od 15 do 65 mszyc. W okresie niedoboru mszyc dietę uzupełnia innymi owadami, ich jajami i larwami. Nie gardzi jajami i larwami własnego gatunku oraz innych biedronek. Odżywia się także pyłkiem kwiatowym i nektarem, żeruje w owocach uszkodzonych przez ptaki i osy oraz nadgryza dojrzałe owoce. W sprzyjających warunkach wytwarza do 5 pokoleń w ciągu roku. Jej zimowe skupiska mogą liczyć nawet do kilku tysięcy osobników. W Polsce stanowi zagrożenie dla ludzi (z powodu ukąszeń i wywoływania reakcji elergicznych), upraw i rodzimej fauny biedronek (z uwagi na wysoką płodność, dużą żarłoczność i szybkie zajmowanie siedlisk opanowanych dotychczas przez rodzime gatunki).

Biedronka Oczątka (Anatis ocellata) jest największą naszą biedronką, osiągającą prawie 1 cm długości. Jest charakterystycznie ubarwiona - na czerwonych pokrywach skrzydłowych występuje ok 10 czarnych plamek otoczonych żółtawym otokiem. Z wyglądu przypominają one oczy, co tłumaczy nazwę polską tego owada. Oczatka jest gatunkiem typowo leśnym. Szczególnie licznie występuje w borach sosnowych, gdzie odgrywa znaczącą rolę jako drapieżca mszyc oraz jaj i larw szkodliwych gatunków motyli i rośliniarek, które odżywiają się szpilkami drzew iglastych. Jest bardzo drapieżna, w swoim życiu potrafi zjeść nawet 2000 mszyc. Jesienią zagrzebuje się gromadnie w ściółce leśnej.

Biedronka Okrajka (Chilocorus renipustulatus) występuje zarówno na terenach leśnych jak i uprawnych. Jej larwy żerują szczególnie chętnie na czerwcach. Z kolei biedronka Bledniczka (Neomysia oblongoguttata) występuje lokalnie głównie na zachodzie kraju. Niszczy mszyce oraz larwy osnui.

Do rzadziej spotykanych należą także: biedronka dwunastokropka (Vibidia duodecimguttata), biedronka czternastokropka (Propylea quatuordecimpunctata) i biedronka dwudziestoczterokropka (Subcoccinella vigintiquatuorpunctata).

Ciekawym gatunkiem wśród biedronek jest biedronka mączniakówka (Psyllobora vigintiduopunctata), która odżywia się grzybami. Najczęściej występuje na roślinach ozdobnych, warzywnych i owocowych porażonych mączniakami. Osobnik dorosły tego gatunku to chrząszcz osiągający 3,5 - 5 mm długości, który ma cytrynowożółte zabarwienie pokryw skrzydeł, na których znajdują się 22 czarne kropki. Biedronka mączniakówka jest spotykana w ogrodach, parkach, w lasach, na łąkach, w zaroślach, ale także i w centrach miast np. na roślinach balkonowych. Chrząszcze i larwy mączniakówki najłatwiej spotkać w lata ciepłe i wilgotne, gdy jest większe porażenie roślin chorobami grzybowymi. Niekiedy przy licznym i wczesnym pojawie mogą ograniczać zarodnikowanie patogenów i rozprzestrzenianie się chorób. Trzeba jednak wiedzieć też i o tym, że gdy grzybnia już jest dojrzała, a zarodniki zaczynają się uwalniać, to biedronki przebywając w takich warunkach mogą pokrywać się zarodnikami grzybów i gdy przechodzą na rośliny zdrowe to mogą je tam zaciągać. Bez względu jednak na to, więcej jest pożytku z tej biedronki niż szkód jakie powoduje.

Szkodliwym wyjątkiem wśród krajowych gatunków biedronek jest owełnica lucernianka - czyli biedronka dwudziestoczterokropka (Subcoccinella vigintiquatuorpunctata), która odżywia się liśćmi lucerny. Dorosłe osobniki tego gatunku są mniejsze od większości biedronek i wyróżniają się licznymi małymi czarnymi kropkami, na jasnobrązowych pokrywach. Dla upraw stanowi zagrożenie jedynie wtedy, gdy pojawia się licznie.

Biedronki spotykamy wszędzie, w ogrodach, sadach i na polach uprawnych, a także w lasach i na roślinach dziko rosnących. Do najczęściej spotykanych gatunków w polskich sadach należy biedronka siedmiokropka, biedronka dwukropka i biedronka wrzeciążka. Ich liczebność, w zależności od wieku sadu, jego położenia i otoczenia, waha się w sezonie wegetacyjnym od kilkudziesięciu tysięcy do ponad dwustu tysięcy owadów dorosłych na hektar. Zarówno te gatunki jak i inne chętnie zimują w sadach i innych miejscach zadrzewionych, pod opadłymi liśćmi, najczęściej w pobliżu pni, lub w różnych zakamarkach na drzewach (np. pod korą). Oprócz wymienionych gatunków, do licznie występujących w sadach biedronek należą: biedronka pięciokropka, biedronka dziesięciokropka oraz biedronka czternastoplamka, która szczególnie chętnie niszczy czerwce.

Na uprawach zbóż zwykle występuje 8 gatunków: biedronka siedmiokropka, pięciokropka, wrzeciążka, Coccinula quatuordecimpustulata, Hippodamia tredecimpunctata, biedronka dwukropka, Adonia variegata i Tythaspis sedecimpunctata.

Mimo ogromnej żarłoczności biedronki nie są stabilnym elementem oporu przeciw mszycom i innym szkodnikom. Uważa się, że warunkiem ich nalotu na uprawę jest duże zagęszczenie mszyc. Tym tłumaczy się ograniczone znaczenie tych owadów w okresie wzrostu populacji tych szkodników. Zatem rola biedronek polega na gwałtowniej redukcji mszyc po osiągnięciu przez nie maksimum liczebności.

Często po obniżeniu poziomu żywiciela biedronki przenoszą się w inne miejsce gdzie jest go więcej. Wiosną, gdy nie mają głównego pożywienia, gromadzą się na drzewach i krzewach, gdzie spodziewają sie mszyc. Wówczas odżywiają się nektarem roślin i pyłkiem kwiatowym. Zaraz gdy pojawią się mszyce, niszczą założycielki rodów i pierwsze młode larwy mszyc. W okresie wiosny niszczą od 50-80% tych szkodników.

Biedronki posiadają doskonały system obronny, który umożliwia im przetrwanie w niesprzyjających warunkach środowiska. Jednym z nich jest jaskrawe ubarwienie, które działa odstraszająco. Jest ono sygnałem ostrzegawczym dla potencjalnego drapieżnika, informującym o toksyczności oraz nieprzyjemnym smaku biedronki.

Kolejnym mechanizmem obronnym jest uwalnianie hemolimfy ze stawów na odnóżach. Wiele podrażnionych gatunków biedronek wydziela z tych miejsc żółtą piekącą i żrącą substancję. Zawarte w niej alkaloidy są odbierane przez drapieżniki jako szkodliwe, co w połączeniu z intensywnym odstraszającym zapachem skutecznie chroni biedronki przed atakami drapieżców - zarówno kręgowców jak i bezkręgowców.

Innym mechanizmem przystosowawczym jest wysoka odporność na mróz w okresie zimy. W tym okresie dorosłe osobniki mają skłonność do zimowania razem (w skupiskach). O miejscach zimowania już mówiłem, jednak podkreślę, że w dużych sadach i jagodnikach ich zimowaniu w pobliżu roślin sprzyja pozostawienie opadłych liści na zimę (dlatego w ogrodach nie należy ich dokładnie grabić). Ostatnie koszenie powinno być wykonane niezbyt nisko, najlepiej we wrześniu by trawy mogły do zimy jeszcze podrosnąć. Na pewno ostatnie koszenie powinno przypadać przed opadnięciem liści z drzew i krzewów. Do innych działań ochronnych należy utrzymywanie wokół upraw roślin pyłko- i nektarodajnych, dających pożytek wczesną wiosną (dorosłe biedronki są wtedy żarłokami pyłku), oraz tolerowanie wokół upraw roślin chętnie zasiedlanych przez mszyce niegroźne dla upraw (takimi roślinami są czarny bez i kalina koralowa).

Dorosłe biedronki spotykamy przez cały okres wegetacyjny, najczęściej w koloniach mszyc. W przeciwieństwie do owadów dorosłych larwy i poczwarki biedronek są mało znane i często niszczone, w przekonaniu, że są to szkodniki. Dzisiaj mamy łatwy dostęp do zdjęć i by im nie szkodzić powinniśmy nauczyć się je rozpoznawać.