Obserwacje biologiczne i kalendarz prac w gospodarstwie ekologicznym - we wrześniu

Wrzesień, nazywany jest w polskiej fenologii wczesną jesienią. Zwykle bywa piękny, słoneczny i ciepły. Promienie słonca padają już jednak z ukosa i nie grzeją tak silnie jak w czercu i lipcu. Chłodniejsze są już noce, z czym wiąże się obfity opad rosy. Ta właśnie wilgoć pozwala roślin przetrwać upalne dni.

W świecie zwierzęcym coraz częściej widać przygotowania do zimy. Większość drobnych ptaków już odleciała, a te które obserwujemy zatrzymują się u nas podczas wędrówek. Odlatują pozostałe jeszcze ptaki wodne i drapieżne. We wrześniu zaczynają się przeloty gawrona. Nasze ptaki wędrują na południowy zachód, inne przylatują do nas z północy i wschodu. Podobny kierunek mają przeloty kawek, często towarzyszących gawronom. Na poczatku miesiąca odlatuje też bocian czarny, również żurawie zbierają się powoli do odlotu. Niektóre gryzonie, jak wiewiórki i chomiki, zaczynają gromadzić zapasy na zimę. Na polanach leśnych odbywają się rykowiska jeleni.

We wrześniu rolnicy dokonują dalszych podorywek i orek przedsiewnych. Sieją zboża ozime - jęczmień, żyto, pszenżyto i pszenicę. Rośliny te wkrótce zazielenią pola uprawne. Na polach ziemniaczanych i buraczanych i niepodoranych ścierniskach masowo owocują dzikie gatunki roślin, które im towarzyszą. Po miedzach i przydrożach kwitną i owocują osty, popłochy, ostrożenie, chabry, łopiany i szczecie. Podsychają łęty ziemniaczane - zaczyna się powszechne kopanie ziemniaków odmian średniopóźnych i późnych. We wrześniu stosunkowo mało już występuje na polach owadów roślinożernych. Jedynie na rzepaku ozimym mogą żerować larwy drugiego pokolenia gnatarza rzepakowca. Gryzonie polne zaczynają się przenosić bliżej domostw.

We wrześniu łąki drugi raz skoszone zaczynają doganiać w rozwoju późno koszone łąki jednokośne. Mniej już widać na nich kwiatów. Tu i ówdzie ponad powierzchnię łąki wznoszą się baldachy roślin selerowatych: barszczy, pasternaku, dzikiej marchwi, konioplochu, dzięgla i innych oraz spore koszyczki ostrożeni i czarniawe kwiaty krwiściągu. Nisko w trawie złocą się koszyczki brodawnika. Na niektórych łąkach, zwłaszcza w południowej części niżu, zakwitają kwiaty zimowita jesiennego, podobnego do wiosennych krokusów, ale znacznie większego. Zwiastują one rychłe nadejście jesieni i związanych z nią chłodów.

W suchych, jałowych borach sosnowych kwitną teraz kobierce liliowych wrzosów. We wrześniu owocuje większość drzew i krzewów leśnych. Dojrzewają i opadają na ziemię żołędzie dębu szypułkowego i bezszypułkowego, a także trójgraniaste orzeszki buku i skrzydlaki klonu zwyczajnego. W podszyciu lasu dojrzewa leszczyna. W dalszym ciągu dojrzewają owoce bzu czarnego, szakłaku zwyczajnego, kruszyny pospolitej i derenia świdwy. Tam gdzie przymrozki nie zniszczyły kwiatów i było pod dostatkiem wilgoci można jeszcze zbierać ostatnie jagody borówki czernicy i borówki brusznicy. Te pierwsze są już jednak miękkie i przejrzałe. W borach bagiennych dojrzewa żurawina. Po suchych ubogich borach sosnowych i nieużytkach dojrzewają szyszkojagody jałowca - bardzo dobrej przyprawy do mięs. W tych rejonach Polski, gdzie jest pod dostatkiem wilgoci, w lasach w dalszym ciągu zbierane są grzyby. Znajduje się owocniki wszystkich niemal ważniejszych gatunków oprócz tych wczesnowiosennych. Przybywają też jeszcze niektóre nowe, do tej pory niespotykane. W każdym niemal lesie szpilkowym czy mieszanym spotkać można już od września na ściętych pniakach, u stóp starych drzew, a często nawet dość wysoko na pniu, pęki owocników opieńki miodowej. Z jadalnych grzybów przybywa także niepozorna gąska niekształtna, dość pospolita w borach sosnowych i mieszanych.

Mimo, że jesień już się zbliża, w ogrodach nadal kwitnie jeszcze dużo roślin rocznych i bylin. Z roślin rocznych spotykamy aksamitki, astry chińskie, begonie, cynie, maciejki, nasturcje, nagietki, lwią paszczę i żeniszki. Z bylin przeważają duże rośliny z rodziny Astrowate: różne odmiany dalii, złocieni, trwałe gailardie, nawłocie, dzielżany, trwałe słoneczniki, jesienne gatunki i odmiany astrów. Oprócz nich kwitną byliny należące do innych rodzin botanicznych: malwy, miechunki, rdest pnący i mieczyki. Na wielu drzewach i krzewach ozdobnych dojrzewają we wrześniu owoce i przybierają piękne, przeważnie jaskrawe barwy. Czerwienieją podługowate owoce berberysu, owoce róży i głogów. Czerwieni się jarzębina, kalina, bez koralowy. Szczególnie pięknie wygladają niewielkie czerwone owocki na karłowych krzewach irgi oraz miseczkowate osnówki owoców cisa, odcinajace się ostro od ciemnej zieleni jego szpilek. Na dużych drzewach sadzonych w parkach, w alejach i przy drogach dojrzewają i spadaja na ziemię żołędzie dębów, kanciaste orzeszki buku, wielkie błyszczące kasztany, skrzydlaki klonów, jaworu, całe oskrzydlone owocostany lip.

Na drzewach i krzewach zaczynają się pojawiać pierwsze kolorowe liście. Do soczystej zieleni włączać się będą tony żółtawe i czerwonawe. Na naszych rodzimych brzozach, klonach, lipach i wiązach królować będzie kolor żółty. Jednak po parkach i ogrodach na wielu drzewach i krzewach obcego pochodzenia dominować będzie kolor czerwony. Na ścianach domów, na murach i płotach czerwienieć będą liście winobluszczu pięciolistkowego. Od jego jaskrawych liści odcinają się pęki czarnych niejadalnych jagód. Jeszcze intensywniejszą barwę czerwoną mają liście winobluszczu trójklapowego. Ostroczerwone barwy przybierają liście sadzonego dość często amerykańskiego dębu czerwonego, wielkie pierzaste liście sumaka octowca, drobne listki klonu tatarskiego i wielu innych gatunków roślin.

• we wrześniu kończy się żer larw różnych owadów na liściach i w owocach drzew i krzewów; w tym okresie dorosłe larwy chrząszczy i motyli przepoczwarczają się zazwyczaj w ziemi; gasienice niektórych gatunków owadów robią oprzędy na drzewach, w których spędzą zimę; na pędach wielu gatunków roślin składają jaja mszyce - w tej postaci przetrwają one zimę;
• w sadach i ogrodach dojrzewają późniejsze typy śliwek, wczesnojesienne odmiany jabłek i gruszek, winogrona, orzechy laskowe i orzechy włoskie;
• owoce przeznaczone na zimę (gruszki, jabłka) powinniśmy zrywać 1-2 tygodnie przed dojrzeniem; miejsca, w których będziemy je trzymać, jeśli nie są to pomieszczenia z regulowaną atmosferą, powinniśmy wybielić;
• w 1 poł. miesiąca kończymy zbierać owoce borówki wysokiej i jeżyn, a zaczynamy zbierać owoce pigwowca;
• 1 poł IX jest odpowiednim terminem do zbioru cebuli z siewu nasion bezpośrednio do gruntu; pamiętajmy, że cebulę trzeba zbierać, gdy okolo 60 % szczypioru jest załamane, a około 25 % zaschnięte; najważniejszą jednak sprawą jest dosuszenie cebuli po zbiorze, gwarantujące dobre jej przechowanie;
• IX to czas zbioru grochu, fasoli szparagowej tycznej i na suche nasiona, kukurydzy, papryki i pomidorów.

Pozostałe prace wykonywane w sadzie i na warzywniku

• pocz IX jest najlepszym terminem sadzenia truskawek; przed truskawkami należy zawsze uprawiać rośliny fitosanitarne i sadzić rozsadę zdrową pochodzącą z pewnego źródła;
• po zbiorach owoców pamiętamy o wycięciu starych pędów u jeżyn;
• koniec IX jest odpowiednim terminem do sadzenia rabarbaru; sadzonki uzyskuje sie z podziału kilkuletnich karp; rośliny tnie się ostrym nożem na kilka części tak, aby każda miała po kilka pąków i korzeni; pocięte karpy pozostawia się na kilka godzin do przyschnięcia ran; rabarbar sadzi się w rozstawie co 80 cm, w rzędzie; pąki powinny być umieszczone 2-4 cm pod powierzchnią gleby; ziemię pod uprawę rabarbaru należy dobrze znawozić obornikiem lub kompostem;
• we IX przeglądamy opaski chwytne założone w VII na pniach jabłoni - niszczymy zauważone gąsienice owocówki jabłkóweczki i samice piędzika przedzimka;
• we wrześniu dotkliwe szkody na kapuście może jednak wyrządzać piętnówka kapustnica (gąsienice piętnówki są barwy zielonej lub brązowozielonej z ciemnym rysunkiem; żerują na liściach, ale wżery robią także we wnętrzu główek);
• do działań zmniejszających straty powodowane przez choroby i szkodniki należy usuwanie resztek roślin uprawnych (owoców nadgniłych i porażonych przez szkodniki oraz uszkodzonych korzeni roślin okopowych).

• w I dekadzie IX rozsadzamy karpy piwonii; kłącza wysadzamy w dołki wypełninione kompostem tak, aby pąki znalazły się 5 cm pod powierzchnią ziemi; po posadzeniu rośliny należy dobrze podlać;
• w połowie miesiąca wykopujemy bulwy dalii i mieczyków;
• zbieramy i suszymy dojrzałe nasiona aksamitek, nagietków i nastrucji (jeżeli chcemy je uprawiać w kolejnym sezonie);
• na pocz IX można jeszcze sadzić narcyze; cebule sadzi się w rzędy odległe co 25 cm i na głębokość 15 cm; ziemia pod nimi powinna być nawieziona kompostem;
• we IX sadzimy także cebulki krokusów i tulipanów (w spulchnionym, odchwaszczonym podłożu na głębokość około 10 cm, w rozstawie co 15-20 cm);
• do doniczek sadzimy cebule roślin przeznaczonych w zimie do pędzenia: hiacyntów, tulipanów, krokusów, szafirków i lilii.

• w 1 dek. IX można jeszcze wysiewać na poplon gorczycę białą;
• na poplon ozimy np. po pomidorach (pod fasolę i buraki czerwone) należy wysiać żyto, wykę ozimą, koniczynę inkarnatkę, rzepak i rzepik, a z traw - życicę; można je uprawiać w czystym siewie (rzepak i żyto) lub w mieszankach kilkugatunkowych.

• wrzesień jest miesiącem w którym większość pasiek nie wykorzystuje już pożytków towarowych i dużą wagę pszczelarze przywiązują do właściwego przygotowania rodzin do zimowli; kontynuują wtedy karmienie pobudzające czerwienie matek; dla prawidłowego rozwoju rodziny we wrześniu kluczowe znaczenie ma pyłek; dobrze jeżeli w tym okresie w pobliżu pasieki rosną nawłocie i poplony gorczycy białej lub facelii, dostarczające właśnie tego pożytku;
• niezmiernie istotne znaczenie ma regularne przeglądanie zgromadzonych w pracowni plastrów, a w ulach - ramek pod kątem obecności motylicy woskowej (barciaka większego); trzeba wiedzieć, że jedna samica tego owada składa od 400 do 900 jajeczek i jest w stanie w krótkim czasie zniszczyć większość wosku osadzonego w ramkach.

Pryszczarek namalinek łodygowy - Pryszczarek namalinek łodygowy to muchówka długości 1,5-2 mm. Lot muchówek i składanie jaj trwa od połowy maja lub początku czerwca do sierpnia albo początku września. Jaja są małe, wydłużone, około 0,3-milimetrowe, zielonkawobiałe, składane po kilka lub kilkanaście w jednym miejscu, w zranienia lub spękania na jednorocznych pędach. Larwy są beznogie, przezroczyste, później pomarańczowe, dorastają do 2,5 mm długości. Żerują pod skórką pędów niszcząc je. W sezonie rozwijają się 3 lub 4 pokolenia tego szkodnika. Miejsca uszkodzone przez larwy pryszczarka są często zasiedlane przez grzyby patogeniczne, powodujące zamieranie pędów maliny. Te dwa czynniki (pryszczarek i grzyby wywołujące choroby) w sprzyjających warunkach niszczą znaczną część pędów (często 60% lub więcej). Uszkodzone pędy więdną, zasychają i wyłamują się. Pryszczarek i grzyby atakujące młode pędy są rozprzestrzeniane wraz z sadzonkami.

Pryszczarek malinowiec to muchówka wielkości około 2 mm. Pojawia się na plantacji w końcu kwietnia i w maju. Samice składają jaja w grupach po kilka lub kilkanaście sztuk u podstawy pąków. Larwy wgryzają się do wnętrza pędów i tam żerują. Wydzielana przez nie substancja powoduje rozrastanie się tkanek, a w wyniku tego tworzą się galasowate narośla długości do 5 cm i szerokości 2-3 cm. Larwy w naroślach pozostają do wiosny następnego roku. W ostatnich latach pryszczarek występuje coraz częściej i liczniej. Rozprzestrzeniany jest także z sadzonkami. Zwalczanie polega na wycinaniu i paleniu pędów z naroślami. Na zagrożonych uprawach zaleca się zabieg ochronny w okresie lotu muchówek (w końcu kwietnia i w maju) tymi samymi środkami, które są polecane do zwalczania pryszczarka namalinka łodygowego.

Przeziernik malinowiec to motyl, którego skrzydła mają rozpiętość 22-26 mm, są przezroczyste z ciemnobrązowym wzorem. Na odwłoku motyla znajduje się 7 żółtych, poprzecznych pasów. Lot motyli trwa od końca czerwca lub początku lipca do początku września. Jaja składane są na dolną część pędów, a wylęgłe gąsienice żerują w rdzeniu korzenia głównego i dolnej części pędu. Uszkodzone pędy są osłabione i często się wyłamują. Gąsienice mogą być rozprzestrzeniane wraz z sadzonkami.

Przeziernik porzeczkowiec to motyl o przezroczystych skrzydłach rozpiętości 17-21 cm. Jego ciało ma długość około 12 mm. Na odwłoku samicy widoczne są 3, a u samca 4 żółte, poprzeczne pasy. Gąsienice są białoróżowe z brązową głową. Lot motyli w ostatnich latach trwa od trzeciej dekady maja do co najmniej początku sierpnia. Szkody gospodarcze powodowane są przez gąsienice, które żerują w rdzeniu najmłodszych, głównie jednorocznych, pędów. Zasiedlone pędy są osłabione, często więdną, zasychają i wyłamują się.W przypadku młodych roślin uszkadzany jest zwykle pęd główny, przez co zamiera cały krzew. Gąsienice przebywają w pędach od czerwca- lipca do wiosny następnego roku, kiedy to przepoczwarczają się w pędzie, przed wylotem motyli.

Pryszczarek porzeczkowiec pędowy jest muchówką długości około 2 mm. W roku rozwijają się 2, 3 pokolenia tego szkodnika. Lot muchówek i składanie jaj trwa od trzeciej dekady maja do sierpnia włącznie. Jaja składane są po kilka lub kilkanaście w jedno miejsce, w zranienia lub spękania na jednorocznych pędach. Wylęgłe z nich larwy żerują pod skórką pędu, niszcząc go. Zasiedlony pęd więdnie, zasycha i wyłamuje się.

Pryszczarek porzeczkowiak liściowy jest maleńką muchówką, której larwy żerują na najmłodszych liściach porzeczki czarnej. Powodują deformacje i skręcanie się liści, zahamowanie wzrostu pędów, a nawet są przyczyną zamierania wierzchołków i nadmiernego krzewienia się pędów. Pryszczarek liściowy najliczniej występuje na odmianach porzeczki z grupy Ben. W roku rozwijają się 3, 4 pokolenia tego szkodnika. Zwalczanie pryszczarka ma miejsce przy okazji zabiegów przeciwko przeziernikowi porzeczkowcowi i pryszczarkowi porzeczkowcowi pędowemu.