Obserwacje biologiczne i kalendarz prac w gospodarstwie ekologicznym - w styczniu

Styczeń kojarzy nam się z mrozem i śniegiem na polach. Z pozoru wydawać by się mogło, że to okres całkowicie pozbawiony aktywności. Należy jednak zauważyć, że przed nadejściem nowego sezonu powinniśmy się do niego przygotować oraz przemyśleć wszystkie procesy z jakimi będziemy mieli do czynienia w ciągu całego roku.

W styczniu w pierwszej kolejności powinniśmy zwrócić uwagę na park maszynowy i narzędzia. Niektóre z pozostawionych na zimę maszyn będą wymagały naprawy, a inne konserwacji. Przed kolejnym sezonem należy zadbać o usztywnienie styli łopat, wideł, kopaczek i grabi, naostrzenie stępionych noży kosiarek, zębów pił i szpadli, a także o ochronę sprzętu przed korozją - pomalowanie metalowych części oliwą, zużytym olejem lub farbą olejną.

• pod koniec stycznia rozpoczynamy cięcie i formowanie drzew i krzewów owocowych
• na bardzo małych plantacjach, z pędów porzeczki czarnej, możemy zbierać pąki porażone przez szpeciela wielkopąkowca porzeczkowego (pąki są bardzo grube i podobne do malutkich kapustek)
• w chłodniejszych rejonach Polski, gdzie mamy do czynienia z pękaniem pni podczas następujących po sobie okresów ciepła i mrozu, można grubsze pnie pobielić wapnem lub pomalować emulsją; bielenie pni i rozwidleń korony obniża temperaturę drewna o 10-15 oC. Do bielenia używa się 10 % mleka wapiennego z dodatkiem gliny lub żytniej mąki (mąka i glina mają na celu zwiększenie przyczepności). Na 9 części wody dajemy 1 część wapna (na 1 wiadro wody/ 1 łopata wapna). Zamiast wapna i gliny z powodzeniem można użyć starej białej farby emulsyjnej przeznaczonej do malowania ścian na zewnątrz budynków. Do farby dodajemy środek grzybobójczy zwalczający raka drzew owocowych (Topsin M) i owadobójczy zwalczający szkodniki zimujące na pniach i grubszych konarach. Korę przed malowaniem należy bardzo dokładnie oczyścić raszplą i szczotką drucianą, a samą czynność bielenia pni należy przeprowadzić w czasie odwilży używając do tego szczotki lub płaskiego pędzla.
• zima jest najlepszym okresem na pozyskanie słupków drewnianych (dębowych lub akacjowych) do podpierania młodych drzewek w sadzie, uzupełnienia rusztowania w winnicy, a także do usztywnienia pergoli
• w tym okresie tniemy zrazy do przeszczepiania drzew (dołujemy je w pęczkach zaopatrzonych w etykiety, po północnej stronie zabudowań, przykryte ziemią)
• przygotowujemy się też do zapylania leszczyny - w styczniu i lutym (przed kwitnieniem kotków) można ścinać gałązki leszczyny z kwiatami męskimi i przetrzymywać je w piwnicy zawinięte w folię. Z chwilą pojawienia się kwiatów żeńskich na roślinach wystarczy ścięte gałązki wstawić do naczynia z wodą w ciepłym pomieszczeniu, a po 2 dniach bazie zaczną pylić. Można też przetrzymywać pyłek w torebkach foliowych w lodówce (temp. +2 °C), a w okresie kwitnienia kwiatów żeńskich wykonać 1-2 oprysków zawiesiną pyłku. Takie zapylanie ma szczególnie duże znaczenie po ostrej zimie, podczas której w pierwszej kolejności przemarzają kwiatostany męskie.
• kontynuujemy wykładanie tłuszczu i ziarna dla ptaków.

Z myślą o uprawie roślin ozdobnych i warzywniczych powinniśmy zadbać o pozyskanie nasion do siewu i produkcji rozsady. Przy ich zakupie należy zwrócić szczególną uwagę na żywotność nasion i wartość biologiczną przyszłych produktów (u buraków ćwikłowych np. na wysoką zawartość betaniny; u fasoli szparagowej na formy bezwłókniste; u ogórków na typy nie tworzące owoców bączastych, itp.).

Nasiona przechowywane w dobrych warunkach są zdolne do kiełkowania zwykle przez kilka lat. Najdłużej bo 5-6 lat są żywotne nasiona ogórka i grochu cukrowego, do 5 lat - nasiona bobu, 4-5 lat - nasiona buraka ćwikłowego, cykorii, dyni, kapusty głowiastej, rzodkiewki i rzepy, 3-4 lata - nasiona brokułu, fasoli szparagowej, jarmużu, kalafiora, marchwi i sałaty masłowej, zaś 2-3 lata - nasiona kopru, pietruszki naciowej i korzeniowej oraz kukurydzy.

W połowie stycznia rozpoczyna się pędzenie cebul amarylisów - przechowywane od początku X w temp. 17 °C cebule wysadza się do doniczek nieco większych od średnicy cebul i od tej chwili utrzymuje temp. w granicach 18-24 °C. Początkowo rośliny podlewa się umiarkowanie, a w miarę wyrastania liści coraz obficiej. Rośliny właściwie pielęgnowane zakwitają po 4-5 tygodniach.

W tym okresie rozpoczynamy też wysadzanie cebul lilii azjatyckich i trąbkowych. Cebule powinny być zdrowe, z silnymi korzeniami, przechłodzone przez okres minimum 6 tygodni w temp. 2 °C (lilie azjatyckie) lub 8-10 tygodni w temp 2-4 °C (lilie trąbkowe). W czasie pędzenia temperatura w dzień powinna wynosić 15-18 °C, a w nocy 13 °C.

W styczniu na parapetach rozpoczynamy uprawę roślin zielarskich, przyprawowych i zapachowych (do mieszkań przenosimy zadołowane w XI karpy szczypiorku, mięty, estragonu i macierzanki). Na natkę rozpoczynamy uprawę pietruszki naciowej, a na zielony szczypiór - dużej dymki.

W pasiece należy doglądać rodzin pszczelich i patrzeć czy nie doszło do zawiania śniegiem wylotków uli. U pszczelarzy zima to okres przygotowania nowych uli i niezbędnego oprzyrządowania do nowego sezonu (m.in. ramek i nadstawek).

W styczniu wyjmujemy z gniazd kokony pszczół samotnic, m. in. wczesnowiosennych gatunków murarek (ogrodowej, rogatej) i przeprowadzamy selekcję kokonów. Podczas wykonywania tej czynności w okresie późniejszym (w końcu lutego) często samce wychodzą już z kokonów (zwłaszcza wtedy, gdy były przechowywane w temperaturach wyższych niż 8 °C). Głowa murarki ogrodowej jest w kokonie po stronie białego końca (części bardziej ostrej). Podczas oględzin gniazd wybieramy te, które zasiedlają miesiarki (zatyczki złożone z fragmentów liści), wałczatki (przegrody i zatyczki buduje z żywicy), nożycówki (zatyczki z ziarnami piasku) i osy kopułkowate (zatyczki pokryte są fragmentami zgryzionych roślin). Po selekcji gniazda przechowujemy w warunkach naturalnych lub w lodówce (2-4 °C).

Okres zimy to dogodny czas na przygotowanie wiązek pociętej trzciny dla pszczół samotnic i os kopułkowatych gnieżdżących się w pustych łodygach roślin. Dla murarki ogrodowej tniemy pędy trzciny o średnicy otworu 7-8 mm, dla murarki rogatej 7-8-9 mm, dla wałczatek 3-3,5 mm, dla nożycówek 4-5-6 mm, dla różnych gatunków miesiarek 5-8 mm, a dla os samotnych pędy o 5-8 mm. Osy kopułkowate nie są formami społecznymi i nie tworzą wspólnych gniazd. Podobnie, jak pszczoły samotne z łatwością można je hodować. Swoją obecnością oddają nieocenione usługi w biologicznej walce ze szkodnikami upraw.

Późna jesień i zima to okres czyszczenia i wieszania nowych budek dla ptaków. Jest wiele typów domków lęgowych dostosowanych do różnej ich wielkości i upodobań: S/0 - dla sikor najmniejszych (modrej i ubogiej), S1 - dla sikor większych oraz pleszki i muchołówki, S2 - dla szpaka i kowalika, S3 - dla gołębia siniaka, kawki, dudka i kraski.

Inny kształt mają budki lęgowe półotwarte, przeznaczone dla muchołówki szarej, kopciuszka, pliszki siwej i rudzika. Inaczej wyglądają też półki lęgowe dla jaskółki oknówki i dymówki oraz skrzynki dla jerzyka, czy kieszenie lęgowe dla pełzacza.

Skrzynki lęgowe dla sów: pustułki, puszczyka i pójdźki

Skrzynki typu S (wg wzoru prof. Sokołowskiego) zbudowane są z grubych, co najmniej 2 cm desek. Budki o takich ściankach są trwałe, w zimie ciepłe, a co najważniejsze przy wskakiwaniu ptaków do wnętrza nie dudnią. Jest to ważne ponieważ niektóre gatunki są tak płochliwe, że jeżeli ptak usłyszy rezonans z przerażeniem opuszcza skrzynkę i więcej do niej nie wraca.

Przednia ściana powinna być zbudowana z dwóch zbitych ze sobą desek. Dzięki temu otwór wlotowy może być odpowiednio długi i ściana taka trudniej ulega spaczeniu.

Skrzynki dla ptaków nie powinny mieć grządki przed otworem wylotowym. Drążek lub listewka przybita w tym miejscu ułatwia tylko penetrowanie wnętrza gniazda przez kuny i koty.

Prawidłowe typy skrzynek dają się łatwo otwierać celem oczyszczenia wnętrza ze starych gniazd.

Przed powieszeniem skrzynek wsypuje się do ich wnętrza nieco trocin zmieszanych z suchym i pokruszonym torfem. Trociny mają zastąpić próchno jakie znajduje się w każdej dziupli naturalnej. Bez torfu lub próchna ptaki nie chcą się gnieździć w budkach, zwłaszcza te gatunki, które z natury nie wyścielają gniazda. Warstwa trocin lub torfu powinna mieć grubość 2-3 cm.

Budki powinny wisieć nieruchomo. Skrzynek nie potrzeba malować, gdyż kolor naturalnego drewna jest ptakom z natury dobrze znany. Najbardziej odpowiednią porą do zawieszania skrzynek jest późna jesień. Wówczas w zimie ptaki w nich nocują i na wiosnę zwykle tam się zagnieżdżają.

Budki powinny być zwrócone otworem wylotowym na wschód lub południowy wschód i wisieć pionowo lub być lekko pochylone ku przodowi tak, aby woda nie mogła się dostać do wnętrza.

W normalnych warunkach na 10 powieszonych budek powinny być: 2 skrzynki typu S1, 3 skrzynki typu S2, 3 skrzynki typu S3, 1 skrzynka typu S4, 1 skrzynka półotwarta. Im bardziej różnorodne typy skrzynek się stosuje, tym więcej ich można umieszczać. Ptaki należące do różnych gatunków mniej bowiem przeszkadzają sobie przy zdobywaniu pokarmu niż osobniki jednego gatunku.

Drobne ptaki np. sikory zbierają pokarm w najbliższym otoczeniu gniazda dlatego skrzynki przeznaczone dla nich ( S0 do S3) powinny być od siebie oddalone, co najmniej o 30 kroków. Ptaki wylatujące po pożywienie na znacznie większe odległości mogą się gnieździć nieraz bardzo blisko siebie (szpak, kawka, kraska, gołąb siniak). Przyjmuje się jednak, że im skrzynki są większe, tym ptaki w nich przebywające potrzebują większego obszaru do wyżywienia się. Radzimy zatem by budki większe umieszczać w odległościach nie mniejszych niż 50 m jedna od drugiej.

Przy znajdywaniu miejsca dogodnego dla ptaków trzeba wziąć pod uwagę i to, że lubią one światło. Skrzynki należy dlatego wieszać w miejscach oświetlonych: na skraju lasu, przy drogach, nad rzekami, jednak nie na pierwszych drzewach, lecz kilka kroków w głąb, tak by były one nieco osłonięte przed wiatrem i widokiem. Dobrze jeśli są lekko zasłonięte gałązkami.

Na murach budynków i pod okapami dachów wieszamy skrzynki lęgowe jedynie wówczas, jeśli dom lub mur stoją w ogrodzie, albo w pobliżu znajduje się dużo zieleni. Zawsze trzeba zważać, by skrzynki nie wisiały na stronie południowej, gdyż w lecie ulegałyby nadmiernemu rozgrzaniu.

Na mur, werandę i pod okap wystającego dachu nadają się szczególnie skrzynki półotwarte. Gnieżdżąca się w nich pliszka siwa chętnie zasiedla skrzynki umieszczone tuż pod szczytem dachu, muchołówki i kopciuszek natomiast - niżej pod okapem dachu.

Budki dla szpaków i większych gatunków ptaków należy wieszać na wysokości co najmniej 4 m od ziemi. Skrzynki dla sikorek mogą być umieszczone nawet tak nisko, że można swobodnie zajrzeć do ich wnętrza. Trzeba mieć jedynie pewność, że ani koty ani ludzie nie będą mieli do nich dostępu w czasie karmienia młodych piskląt.

Budki stale zajęte przez ptaki należy kontrolować i w miarę możliwości systematycznie czyścić. Ptaki nie czyszczą same wnętrza budek i z biegiem czasu zbiera się w nich dużo brudu, w którym rozmnażają się groźne dla nich pasożyty. W nieczyszczonych budkach stare gniazda piętrzą się ponadto jedne nad drugim, uniemożliwiając z czasem zakładanie nowych lęgów.

Czyszczenie skrzynek zwykle nie sprawia żadnego kłopotu. Wszelkiego rodzaju skrzynki należy czyścić tylko w okresie od sierpnia do końca lutego.

Czyszczenie prawidłowo wykonane nie pozostawia w budce resztek gniazd oraz pyłu. Przed zamknięciem skrzynki trzeba pamiętać o nasypaniu na dno nowej warstwy trocin lub torfu, albo nawet położenie samej tylko zmierzwionej zeschłej trawy.

O ptaki można dbać nie tylko przez wystawianie budek lęgowych, ale także przycinanie pędów rosnących w górę i dających potem odrosty w postaci okółka nowych pędów. Tworzy się w ten sposób dobre miejsce na założenie gniazda. Można też wiązać w pęczki pędy należących do różnych gałęzi. Zbiegi te można stosować np. na głogu lub tarninie i są korzystne dla ptaków gnieżdżących się w zagajnikach.

W Polsce notowanych jest 25 gatunków nietoperzy. Jak wiemy nietoperze są zwierzętami długowiecznymi, aktywnymi o zmierzchu i nocą. Mimo, iż z zimowych kryjówek rozlatują się dopiero w kwietniu (są nimi jaskinie, sztolnie, piwnice, stare forty, strychy budynków, dziuplaste drzewa), to warto już teraz zrobić dla nich schronienia, w których będą mogły urodzić młode.

Zwierzęta te są ogromnie żarłoczne co wynika z dużego tempa ich przemiany materii. Masa owadów zjedzonych w ciągu jednej nocy przez nietoperza może wynosić 5-10 gramów, co odpowiada ok 3 tys. sztuk komarów.

Na terenach zamieszkałych przez ludzi szczególnie zależy nam na obecności tych gatunków, które latają nisko, niekiedy wśród gałęzi drzew i krzewów oraz między budynkami (gacki, podkowce). Nadają się dla nich budki zbite z desek jednostronnie heblowanych, w których przedniej ścianie u dołu zrobione są szczeliny szerokości 2 cm. Przez szparę taką mogą przeciskać się nietoperze ale nie przejdzie żaden ptak. Domki należy zawieszać skierowane wylotem w kierunku wschodnim, na wysokości od 2-2,5-3,5-4,5 do ponad 6 m nad ziemią. Gacki chętnie zajmują skrzynki zawieszone nisko, karliki - na średniej wysokości, a borowce - wysoko. Duże ilości zjadanego pokarmu sprawiają, że w kryjówkach nietoperzy znajdują się spore ilości ich odchodów. Mają one zastosowanie jako nawóz i powinniśmy je raz w roku usuwać (od XI-III).

Długie wieczory w okresie zimy sprzyjają wymianie doświadczeń i zapoznaniu się z nowymi publikacjami oraz artykułami prezentowanymi na stronach internetowych. Warto zatem poświęcić im trochę czasu.