Obserwacje biologiczne i kalendarz prac w gospodarstwie ekologicznym - w marcu

Obserwacje fenologiczne

Marzec to czas ostatecznego odchodzenia zimy i budzenia się przyrody do życia. Słońce pojawia się coraz wyżej na horyzoncie i w związku z tym dociera do nas więcej ciepła. W wielu miejscach możemy zaobserwować jeszcze te zdarzenia o jakich pisałem w lutym.

1 marca długość dnia wynosi ok. 11 godzin, ale już 20 marca następuje zrównanie dnia z nocą i uznajemy dzień 21 marca za pierwszy dzień wiosny. Z początkiem marca wchodzimy w okres nazywany przedwiośniem, pierwiośniem lub wczesna wiosną.

W lasach i w górach już od 20 lutego kwitną przebiśniegi i krokusy. Teraz zakwita śnieżyca wiosenna oraz fioletowe i niebieskie miodunki. Zaraz potem zakwitną: niebieskie przylaszczki, purpurowe kokorycze (pełna i pusta), żółte ziarnopłony i złocie oraz białe zawilce. W końcu zakwitnie fiołek wonny i cieszynianka wiosenna. Na suchszych łąkach i trawiastych zboczach ukażą się kwiaty pięciornika piaskowego i pierwiosnków. Na południu kraju będzie to głównie pierwiosnek wyniosły, a w północnej części niżu - pierwiosnek lekarski. Czasami przy ciepłej wiośnie, pod koniec marca, zakwitają: barwinek pospolity i kopytnik pospolity. Na mokrych łąkach, po rowach, na brzegach strumieni i w olszynach zaczną rozkwitać kaczeńce. W rzadkich zaroślach w dolinach rzek i nad strumieniami zakwitną kwiatostany lepiężnika różowego, a wśród kamienistych rozlewisk górskich i potoków zakwitną grona lepiężnika białego.

Z krzewów, po przekwitłych już leszczynach, teraz zaczynają kwitnąć derenie i wawrzynek wilczełyko. Po mroźnym nieraz lutym niebawem przed liśćmi rozwiną się kwiaty wiązów, topoli i licznych gatunków wierzb (m.in. wierzby iwy, purpurowej i wiciowej). Z drzew owocowych czasami pod koniec marca zakwita morela.

W marcu liczne gatunki ryb odbywają wędrówki na tarliska, a szereg gatunków odbywa już tarło (pstrąg tęczowy, szczupak, głowacz). W marcu zaczyna się okres tarła lipienia, okonia i jazgarza. Wylęgają się pstrągi strumieniowe.

Wiele dzieje się w życiu ptaków. Na początku marca samica kruka składa w gnieździe 5-6 zielonkawych, w ciemne plamy, jaj. Już pod koniec miesiąca pojawią się pisklęta. Na początku miesiąca kończą się zwykle wędrówki wron, jednak dalej trwają wędrówki gawronów i zaczynają się ich toki. Z początkiem miesiąca składa jaja puszczyk, a nieco później - puchacz i sowa uszata.

Już na początku marca przylatuje do nas wytrzymały na zimno kopciuszek. W pierwszej połowie miesiąca przylatuje pliszka siwa. W pierwszej połowie miesiąca wróci z południowej Europy łyska i czajka. W drugiej połowie miesiąca przylatuje pierwiosnek. W marcu wraca do nas kania czarna, błotniak stawowy, myszołów zwyczajny, gołąb grzywacz i drozd śpiewak. Masowo przylatują skowronki, szpaki i bociany. W końcu miesiąca przylatuje mewa śmieszka i żurawie. Starsze osobniki są już połączone w pary.

W połowie miesiąca zaczynają budować gniazda sroki, a w drugiej połowie miesiąca - sójki, kosy i gawrony. Na wysokich drzewach w pobliżu wód zakłada gniazda kormoran czarny. W połowie marca lub pod jego koniec zaczynają się toki głuszca i cietrzewia, sikora bogatka łączy się w pary.

Jednym z najwcześniejszych śpiewaków ogrodowych jest dzwoniec, pełzacz ogrodowy, sikory i trznadle. Swoiste koncerty urządzają w zadrzewieniach dzięcioły. Tuż po przylocie słyszymy głosy szpaków. Zanim jeszcze przylecą jaskółki, słychać w powietrzu podobny do ich śpiewu świergot zimującej u nas dzierlatki.

W marcu pojawiają się pierwsze młode zajączki i jeż budzi się ze snu zimowego (na koniec miesiąca przypada u niego okres rui). Wybudzają się dalej borsuki (wkrótce samice zaczną rodzić młode (3-6). W marcu opuszczą piwnice i schrony niektóre gatunki nietoperzy, np. gacek wielkouch, od tego momentu można go będzie spotkać aż do późnej jesieni. W pierwszej połowie marca można będzie zaobserwować już niektóre owady - licznie wygrzewa się w słońcu kowal bezskrzydły, spotyka się pierwsze biedronki, biegacze i motyle (latolistek cytrynek, rusałka wierzbowiec).

W drobnych zbiornikach wodnych zjawiają się też pierwsze płazy (żaba trawna i moczarowa), które pod koniec miesiąca maja okres godowy.

Na polu

W marcu rozpoczynają się pierwsze prace polowe. Wiemy, że zboża jare kiełkują już w temperaturze 1-3 °C i są wytrzymałe na przymrozki wiosenne dlatego powinniśmy je wysiać jak najwcześniej, gdy tylko ziemia nieco podeschnie (siewu nie powinno być dokonywać w mażącą się ziemię). Taki wczesny siew zapewnia roślinom więcej wody znajdującej się po zimie w glebie, przedłuża okres wegetacji, a tym samym wydłuża okres pobierania składników pokarmowych.

Wcześniej wysiane zboża jare są mniej uszkadzane przez szkodniki, zwłaszcza przez niezmiarkę paskowaną, a także słabiej porażane przez choroby i mniej zachwaszczone. Z tych właśnie powodów siewy jak najwcześniejsze są bardzo korzystne.

Jednak w różnych latach optymalne warunki do siewu przypadają w różnych terminach. Niekiedy następuje to już w końcu marca lub nieco wcześniej, a czasami dopiero około połowy kwietnia. Ze zbóż jarych najsilniej reagują obniżeniem plonów na spóźniony siew pszenica jara i owies. Toteż powinny być one wysiane w pierwszej kolejności. Jęczmień jary jest mniej wrażliwy na późniejsze wysiewy, ale i on nie powinien być siany później niż do połowy kwietnia. Zwłaszcza jęczmień browarny, gdyż opóźnione siewy zwiększają u niego zawartość białka w ziarnie i grubość plewki.

Pielęgnowanie wiosenne pól z rzepakiem polega na udrożnieniu odpływu nadmiaru wody, ponieważ rzepak łatwo wymaka. Gdy rośliny rozpoczną już wzrost należy sprawdzić, czy szyjki korzeniowe nie przemarzły. Jeżeli na 1m2 pozostało ok. 50 roślin to taki rzepak można uznać za dobry. Jeśli natomiast przezimowało mniej roślin, to zwykle zachodzi konieczność przyorania i wysiewu jednej z roślin jarych.

Na łące i pastwisku

Fenologicznym wskaźnikiem początku prac na trwałych użytkach zielonych jest początek zakwitania podbiału. Do stałych prac należy wówczas nawożenie organiczne i mineralne oraz wyrównanie powierzchni i wałowanie, a także konserwacja rowów melioracyjnych (usunięcie zgromadzonych na dnie mułów, wykoszenie roślin porastających skarpy i dno rowów, dokładne sprawdzenie i naprawienie zastawek i jazów). Wczesną wiosną można przystąpić także do odnowienia łąk przez podsiew. Celem tego zabiegu jest poprawienie składu gatunkowego roślin wtedy, gdy w runie jest zbyt mało gatunków wartościowych. Na stanowiskach suchszych podsiew wykonuje się zwykle wczesną wiosną. Na wilgotnych łąkach można taki zabieg wykonać także po pierwszym pokosie (brona ciężka lub talerzowa z prostopadle ustawionymi talerzami - usunięcie wyrwanych kęp i darni grabiarką - wysiew nawozów fosforowych i potasowych - brona lekka - wał gładki - wysiew nasion - kompost 300q/ha - zwałowanie)

Nawożenie mineralne daje bardzo dobre wyniki i w miarę możliwości powinno się je stosować co 4-6 lat. Nawozy te dostarczają roślinom nie tylko potasu, fosforu i azotu, ale także magnezu i wielu mikroelementów (bor, mangan, miedź, i in.).

Do nawożenia łąk i pastwisk szczególnie dobrze nadaje się gnojówka zawierająca dużo azotu i potasu, ale mało fosforu. Dlatego przy nawożeniu gnojówką konieczne jest zwiększanie dawek fosforu. Gnojówkę rozcieńcza się wodą w proporcji 1 część wody na 2 części gnojówki, Tak rozcieńczoną gnojówkę wylewa się w ilości od 10-20 tys. litrów na ha. Gnojówkę można stosować co 2-3 lata. Podobną do niej rolę spełnia gnojowica, której wartość nawozowa jest podobna. Stosuje się ją w takim samym rozcieńczeniu i dawkach.

Najpospolitszymi gośćmi na polach w marcu są ptaki. Szczególnie licznie nawiedzają w tym czasie pola gawrony. Choć głównym ich pokarmem są owady, to niekiedy wyrządzają szkody w zasiewach. Czasem można zauważyć, jak podczas orki postępują za pługiem, podobnie jak szpaki, i wyjadają szkodliwe pędraki, drutowce i inne owady.

Na plantacjach roślin jagodowych

W marcu ma miejsce zwykle początek wegetacji porzeczki czarnej i czerwonej oraz agrestu (widocznym objawem jest nabrzmiewanie i szpileczkowanie pąków szczytowych). W niektóre lata przypada to pod koniec marca, a przy ciepłej wiośnie w pierwszej jego połowie. W momencie ukazywania się pierwszych listków warto wykonać oprysk na mszyce i wielkopąkowca porzeczkowego przy użyciu niechemicznych preparatów dających efekt rzadkiego krochmalu.

Maliny

krzewy posadzone jesienią (co 50-60 cm i 3 cm głębiej niż rosły w szkółce) zawsze przycinamy dopiero na wiosnę (tuż przy ziemi bez względu na formę owocowania tj. na pędach 1-rocznych czy 2-letnich);

pędy malin bardzo szybko rozpoczynają wegetację (szybko też spada ich naturalna odporność na mróz - tym należy tłumaczyć np. dużą liczbę przemarzniętych pędów u większości odmian po łagodnej zimie i późnych przymrozkach wiosennych) dlatego cięcie pędów rozpoczynamy w chwili kiedy już widać, które oczka są żywe i ruszają;

maliny owocujące na pędach 1-rocznych prowadzi się w formie wolnostojącej (bez rusztowania), w związku z tym nie wykonuje się cięcia formującego szpaler, ale stosuje się jedynie cięcie ograniczające szerokość rzędu do 40-60 cm;

maliny owocujące tradycyjnie na pędach 2-letnich prowadzi się tak, by zachować wyraźną przestrzeń między poszczególnymi krzewami i rzędami krzewów. Eliminacja pędów słabszych i nadmiernie zagęszczających zmniejszy ryzyko występowania chorób grzybowych, w tym szarej pleśni oraz poprawi wielkość owoców. W krzewach należy pozostawić po 6 pędów najmocniejszych, tak by na rusztowaniu były przywiązane co 10 cm;

należy zauważyć, że 20-25% oczek szczytowych jest słabiej rozwiniętych dlatego można je obciąć bez uszczuplenia wysokości i jakości plonu.

Jeżyny

u jeżyn ciecie pędów 2-letnich (te które owocowały) powinno być przeprowadzone w jesieni, jeśli wtedy tego nie zrobiono, to teraz wycinamy je wszystkie u nasady.

pędów - zeszłorocznych, przeznaczonych na owocowanie nie powinno być więcej niż 5-6, resztę należy usunąć; pozostawione pędy należy przyciąć na wysokość 160-170 cm i przywiązać poziomo lub skośnie do rusztowania, tak by owoce były zawiązane dość wysoko i nie kładły się po ziemi;

wilki wyrastające na pędach 1-rocznych można całkowicie usunąć albo zostawić na nich jedno lub 2 oczka. Im więcej pozostawimy oczek tym więcej otrzymamy owoców, ale będą one drobniejsze; wilki najlepiej przycinać dopiero wiosną, ponieważ obcięte przed zimą nieraz całkowicie przemarzają.

Truskawki i poziomki

u truskawek stałym zabiegiem wczesnowiosennym jest obcięcie rozłogów i usunięcie starych liści - gnijące liście stanowią dobrą pożywkę dla szarej pleśni i innych chorób grzybowych porażających truskawki i poziomki. Pozostawione na roślinach (wewnątrz krzaków) stanowią źródło infekcji dla młodych liści i dojrzewających owoców.

na plantacjach zakładanych jesienią do stałych zabiegów należy dociśnięcie karp do ziemi - jesienny termin sadzenia ma swoje wady. Sadzonki podczas zimy są wypychane kilka cm nad powierzchnię gleby i dlatego trzeba je wiosną koniecznie docisnąć do podłoża. Czynność tę wykonujemy, gdy ziemia chociaż trochę rozmarznie i rozpocznie się wegetacja.

co 2-3 lata krzewy malin, jeżyn, jagody kamczackiej, borówki wysokiej i agrestu należy znawozić kompostem - ściółka taka odżywia rośliny, stabilizuje warunki wilgotnościowe i termiczne oraz korzystnie wpływa na mikroorganizmy glebowe.

Ochrona roślin sadowniczych

ok. 30 III (przy wczesnych wiosnach) pojawiają się pierwsze chrząszcze kwieciaka na jabłoniach;

w marcu można dokonać oceny stopnia spasożytowania tarczek misecznika śliwowca - misecznik śliwowy najchętniej występuje na Węgierce Wangenheima; niektóre tarczki zeszłoroczne będą miały dziurki, inne - mniejsze od innych, będą niszczone przez pasożytnicze muchówki i wkrótce wylecą z nich pożyteczne owady;

na porzeczkach czarnych, czerwonych i białych, od sierpnia można obserwować nabrzmiewanie i deformację pąków, powodowaną żerowaniem szkodliwego roztocza wielkopąkowca porzeczkowego; objawy te są szczególnie widoczne na porzeczce czarnej wczesną wiosną, tj. w okresie pękania pąków zdrowych; porażone pąki są silnie nabrzmiałe (przypominają okrągłe główki kapusty), jednak dalej nie rozwijają się i zasychają; przy mniej licznym występowaniu szkodnika może nie dochodzić do wyraźnych zmian w wyglądzie pąków; pąki słabiej porażone mogą rozwijać się na wiosnę, lecz wyrastają z nich tylko pojedyncze, nie w pełni rozwinięte listki lub kwiaty; po paru latach krzew staje się ogołocony, a plon drastycznie się zmniejsza; w końcu III lub na początku IV wielkopąkowiec porzeczkowy opuszcza pąki porażone i przenosi się na zdrowe; szkodnik ten stanowi również bardzo duże zagrożenie jako wektor (przenosiciel) choroby wirusowej - rewersji czarnej porzeczki; ze względu na bliską obecność innych roślin uprawnych i niewielką skuteczność chemicznego zabiegu w ogrodach nie zaleca się zwalczania chemicznego; w tych warunkach wskazane jest jedynie zwalczanie mechaniczne (zbieranie i palenie); po stwierdzeniu charakterystycznych objawów działania roztoczy (przy dużym nasileniu) należy usunąć pędy z nabrzmiałymi pączkami, a radykalnym sposobem pozbycia się szkodnika jest ścięcie wszystkich pędów porzeczek przy samej ziemi i spalenie ich; zabieg ten trzeba wykonać przed pękaniem pąków, tzn. przed rozpoczęciem wychodzenia wielkopąkowca z porażonych pąków i zasiedlaniem pąków zdrowych;

na plantacjach porzeczki czarnej w okresie pękania pąków liściowych przypada termin zwalczania krzywika porzeczkowiaczka - zabieg ten ma sens jeśli szkodnik wystąpił w dużym nasileniu w roku ubiegłym; o obecności krzywika porzeczkowiaczka świadczy charakterystyczny wygląd pędów; porażony pęd ma na wierzchołku liczne rozgałęzienia w formie miotły oraz widoczne, wysuwające się z pąków odchody gąsienic.

Na warzywniku

ziemię pod rośliny wymagające nawożenia organicznego wzbogacamy obornikiem lub kompostem; do nawożenia organicznego można wykorzystać także przegnite po zimie liście miękkie (lipy, jabłoni, kasztanowca, brzozy, leszczyny, jawora) można dodawać je bezpośrednio do gleby wprowadzając w rzędy lub międzyrzędzia przed siewem lub sadzeniem roślin;

10-20 III dokonujemy siewu pomidorów - nasiona umieszczamy w doniczkach o średnicy 7-10 cm lub pakietach (wielodoniczkach); przy tym terminie siewu rozsada gotowa jest do wysadzenia w polu między 15-20 maja; zaprawione nasiona siejemy w ziemię inspektową lub torf ogrodniczy przykrywając je 3-4 mm warstwą piasku; do każdej doniczki dajemy po 2 do 3 nasiona; przy temp. 20-25 oC nasiona kiełkują po 3-6 dniach; po wzejściu usuwa się najsłabsze rośliny pozostawiając najmocniejsze;

20-30 III przypada termin siewu bobu i grochu cukrowego (odmiany wysokie bobu 70-80x20, w rzędzie pojedynczo (co 10-15 cm) lub po 2 nasiona - co 20 cm, głęb. siewu 4-6 cm; odm niskie 50-60x20); ich nasiona kiełkują już przy temp. 3-4 °C; groch siejemy w rzędy co 40 cm, w rzędzie co 3-5 cm, na głębokość 2-6 cm (nasiona grochu trzeba siać gęściej ponieważ nie wszystkie wschodzą - % kiełkowania zależy m.in. od odmiany); przed grochem należy koniecznie uprawiać owies, rzepak lub gorczycę (które ograniczają choroby systemu korzeniowego grochu; początek wschodów następuje po 16 dniach od siewu; pocz. kwitnienia karłowych odmian najwcześniejszych - ok. 23 maja; odmiany różnią się wysokością (0,5-0,8-1,0 m) oraz ilością pędów płodnych i płonnych; siewki bobu i grochu wytrzymują spadek temperatury nawet do minus 4 stopni C, dlatego trzeba je siać zaraz po rozmarznięciu i wstępnym osuszeniu gleby; dobrym wskaźnikiem fenologicznym terminu siewu jest początek kwitnienia śnieżycy wiosennej, podbiału i pełnia kwitnienia wawrzynka wilczełyko;

3 dekada marca jest też odpowiednia dla siewu marchwi wczesnej i kopru (marchew siejemy w rzędy 25-35x3-5, głęb. 1-2 cm); siewu należy dokonać na początku spodziewanego ocieplenia; wschody kopru następują po 25 dniach, a kwitnienie po 92 dniach od siewu wiosennego;

w 3 dek III przypada termin siewu sałaty i wczesnego kalafiora;

w 3 dekadzie marca można przystąpić także do sadzenia cebuli dymki (6-10 x 25-30 do 20x30 cm).

Rośliny ozdobne

na początku marca przypada termin cięcia niektórych krzewów ozdobnych - w okresie spoczynku tniemy berberys, suchodrzew, wierzby, budleję, pęcherznicę kalinolistną, hibiscus, hortensję, złotlin, ligustr, kolcowój i kwitnące latem tawuły;

do stałych prac wczesnowiosennych należy przycięcie ozdobnych traw i odmłodzenie karp innych roślin ozdobnych; cięcie należy wykonać na poziomie uschnięcia źdźbeł lub pochew liściowych, jednak niezbyt nisko, ponieważ w miejscu silnego przycięcia dochodzi do degeneracji i placowego zamierania roślin;

w marcu w ogrodach kwitną liczne gatunki i odmiany pierwiosnków, najpierw pierwiosnek gruziński i wiosenny a potem wyniosły i inne gatunki.

Pielęgnacja trawnika

w ogrodzie i sadzie do stałych prac po zimie należy rozgrabienie kretowin i wygrabienie mchu (wyścielenie nim rzędów z krzewami oraz poletek z czosnkiem i in. roślinami), mech ogranicza kiełkowanie nasion wielu gatunków roślin.

Ochrona kompleksu sorbcyjnego i próchnicy glebowej

Wczesna wiosna to czas przygotowania kompostu z liści zgrabionych po zimie - liście mają wtedy bogatą mikroflorę grzybów, które są niezbędne przy kompostowaniu. W pryzmie powinny znaleźć się zarówno liście twarde (dębu, buka, gruszy), jak i miękkie (lipy, jabłoni, kasztanowca, brzozy, leszczyny, jawora). Na 1 m3 liści daje się 5 kg sproszkowanego nawozu wapniowego i 2 wiadra ziemi kompostowej. Wskazane jest dodanie szczepionek mikrobiologicznych przyspieszających rozkład, a także gnojówek roślinnych i porcji dżdżownicy Eisenia foetida Po zmieszaniu komponentów pryzmę należy okryć lekko glebą, chroniąc ją przed zwiewaniem liści. Czas dojrzewania tak przygotowanego kompostu wynosi 1-1,5 roku.

Prace w pasiece oraz z pszczołami samotnicami i trzmielami

• w pasiece następuje zmiana pszczoły zimowej na letnią - w ulach jest wówczas najmniej pszczół (giną te, które zimowały i pojawia się nowe pokolenie), robotnice przynoszą pyłek- pokarm białkowy i królowe zaczynają intensywnie czerwić;
• w końcu marca zaczyna latać pszczoła porobnica włochatka, pojawia się wówczas na miodunkach, kokoryczach, fiolkach i pierwiosnkach; gatunek ten jest cennym zapylaczem wielu drzew i krzewów owocowych; można go hodować w bloczkach ziemnych; więcej informacji na jej temat można uzyskać na naszej stronie internetowej;
• w końcu marca można wystawić na uprawy gniazda pszczoły murarki - nieocenione usługi oddadzą nam wiosną dwa najcenniejsze gatunki: murarka rogata i murarka ogrodowa;
• w drugiej połowie III lub pod jego koniec rozpoczyna się lot trzmieli: gajowego, wąskopaskowego, ziemnego, leśnego, ogrodowego, rudego i drzewnego; wcześniej tj. na początku zakwitania miodunki powinniśmy wystawić budki dla trzmieli, w których założą gniazda; budkami interesują się 4 gatunki trzmieli: drzewny, ogrodowy, leśny i rudy; samice chętnie zajmują budki ustawione w cieniu roślin; dotykając lekko wieczorem siano w uliku łatwo można stwierdzić po brzęczeniu, które domki są już zasiedlone.

Inne prace

• jeśli w gospodarstwie korzystamy ze studni, to warto ją w marcu zdezynfekować.

Dr inż. Stanisław Flaga
Kraków, dnia 31 marca 2024 r.