Obserwacje biologiczne i kalendarz prac w gospodarstwie ekologicznym - w maju

Obserwacje fenologiczne

W niektóre lata następuje wyjątkowe przyśpieszenie wegetacji roślin. Czasem nawet o miesiąc. W lata "normalne" rośliny mniszka lekarskiego zakwitają zwykle po 20 kwietnia i kwitną do połowy maja. W latach o przyśpieszonej wiośnie w wielu miejscach roślina ta przekwita tydzień do dwóch tygodni wcześniej.

Przyśpieszenie wegetacji, jakie zauważamy u roślin, nie musi mieć podobnego wyrazu w świecie zwierząt. Często się zdarza, że pszczoły miodne rozwijają się swoim tempem i zmiana pszczoły zimowej na tzw. "letnią" nastapuje dopiero w drugiej połowie kwietnia. Przypomnę, że w ulach jest wtedy najmniej pszczół lotnych (wymierają pszczoły zimujace i stopniowo odradza się nowe pokolenie). Sady jabłoniowe mogą być w pełni kwitnienia, a pszczół miodnych może być mało (15-20 tys. osobników podczas gdy na końcu czerwca i w lipcu 60-70 tys.). W jednym z wcześniej opracowanych materiałów napisałem, że w Polsce mamy około 500 gatunków pszczół, i że w czasie kwitnienia obserwujemy bogate zespoły zapylaczy. Nie jeden gatunek ale kilka, kilkanaście, a u najbardziej atrakcyjnych roślin blisko 100 gatunków pszczół. Nasz Stwórca zabał o to by przy słabszej kondycji jednego gatunku uzupełniły go lub zastąpiły inne. W sadzie bez pszczoły miodnej mogliśmy zauważyć kilka gaunków pszczolinek, smuklików i trzmieli oraz murarki (rogatą i ogrodową) oraz porobnicę włochatkę. Taka zespołowa praca owadów gwarantuje możliwie najwyższe i najbogatsze pod względem biologicznym plony. By te owady były na naszych uprawach musimy w swoim postępowaniu uwzglednić ich potrzeby.

W wodzie i nad wodami

W naszych wodach wiele gatunków ryb kontynuuje tarło rozpoczete w kwietniu (boleń, jaź, świnka, śliz, sandacz, piskorz, jelec), a inne gatunki zaczynają je w maju (m.in. kleń, karp, karaś, leszcz, brzana, płoć i sum).

We wszelkiego rodzju zbiornikach coraz więcej jest płazów. W ciepłe wieczory i noce słychać donośny rechot żab. Tymczasem w wodzie u gatunków, które rozpoczęły gody w marcu - pojawiaja się już kijanki. Ropucha zielona, która w kwietniu rozpoczęła gody teraz składa skrzek. W maju rozpoczyna gody kumak nizinny, rzekotka drzewn i żaba wodna. Na maj przypada okres godowy obu naszych nizinnych gatunków traszek: zwyczajnej i grzebieniastej.

Wśród ptaków wodnych trwa okres legowy. W ciepłe majowe noce słychać nad wodami miły śpiew rokitniczki i trzciniaka. W końcu maja samica błotniaka stawowego składa 4-5 białych jaj. Na poczatku miesiaca przylatuje jaskółka brzegówka i w ciągu zaledwie kilku dni zakłada swe gniazdo w piaszczystych urwiskach nad rzekami. Wygrzebuje w piasku norę o długości 0,5-2 m, na końcu której umieszcza właściwe gniazdo ze źdźbeł i piórek. W maju zakładają gniazdo i skaładają jaja rybitwy (czarna i zwyczajna), cyraneczka i perkoz dwuczuby. W ciągu tego miesiaca rodzą się młode wydry.

W wodach stojacych i wolno płynących zauwaćyć można kwitnący grążel żółty, a w w stawach i mniejszych zakolach rzecznych - kosacieć żółty.

W gospodarstwie ekologicznym i na polach uprawnych

Na polach uprawnych wzeszły już wszystkie gatunki zbóż jarych. Zboża ozime wyrosły wysoko i pojawiły się u nich kłosy, najpierw u żyta a po wewnym czasie - u pszenicy. Niebawem żyto zacznie kwitnąć. W pełni kwitnienia jest w tej chwili rzepak. Tu i uwdzie rolnicy wysiewają jeszcze z początkiem miesiaca ostatnie jare rośliny uprawne: len, konopie, grykę, proso, spóźnioną kukurydzę i buraki.

Nad polami od świtu do zmierzchu usłyszeć można śpiew skowronków. Na dzisiejszych uprawach prowadzonych w sposób intensywny nie ma już takiego bogactwa kwiecia jak dawniej, kiedy kwitły, bratki polne, czerwone maki (piaskowy i polny), niebieski chaber bławatek, ceglastoczerwony miłek letni, buraczkowy kąkol, jasnożółty nawrot polny, biały rumianek pospolity i niebieski farbownik polny. Dzisiaj zobaczyć je można tylko w gospodarstwach ekologicznych. Na wielu terenach są już tak rzadkie, że prowadzi się specjalne uprawy zachowawcze.

Niektóre uprawy porażają grzyby chorobotwórcze: rdze, mączniaki, pleśnie i zarazy, a inne - szkodniki: w tym szkodliwe muchówki (paciornica lucernianka, ploniarka zbożówka), pluskwiaki równo- i różnoskrzydłe (skoczek sześciorek, płaszczyniec burakowy) chrzaszcze (słodyszek rzepakowiec, stonka ziemniaczana), błonkówki (gnatarz rzepakowiec), pluskwiaki (mszyce) i szkodliwe motyle (rolnice, błyszczka jarzynówka, bielinek kapustnik) i wiele innych gatunków. Każdy z nic wymaga dokładnych i stałych obserwacji, określenia progów szkodliwości i stosownego przeciwdziałania.

W maju łąki mienią się różnymi kolorami. Barwy zmieniają się w krótkich odstepach czasu i inne sa w miejscach wyższych i suchszych, a inne - w wilgotniejszych zagłębieniach. Po mniszku lekarskim, łąki stają się różowe od kwitnacych firletek, a później znowu żółte - od jaskrów. Oprócz zielonych traw: wiechlin, wyczyńca łąkowego, życic, kostrzew, stokłos i kupkówki pospolitej można zauważyć przywrotniki, koniczyny, żywokosty i ogrommne bogactwo różnych innych ziołorośli.

Maj to okres intensywnego pylenia traw, szczawiu, pokrzywy, babki, dębu i brzozy. Dużą obecność pyłku w powietrzu odczuwają szczególnie alergicy i osoby astmatyczne. Objawiają się one trudnościami z oddychaniem, łzawieniem oczu, podrażnieniem śluzówki nosa i świądem skóry. Trudności te nieco słabną po opadach deszczu.

W chowie gospodarskim królików w okresie przejściowym stopniowo zwiększamy udział pasz zielonych i soczystych. Z ziół największe znaczenie ma mniszek lekarski, pokrzywa zwyczajna, podagrycznik pospolity, bylica pospolita i babka zwyczajna. Po przejściu na żywienie zielonkami pożądany jest dodatek pasz suchych i objętościowych (siano, słoma zbóż jarych).

W połowie maja ma miejsce ostatnie poważne ochłodzenie i następuje zmiana pogody (prawie zawsze na zimnych ogrodników: 13-15 maja).

W sadzie

• tuż po kwitnieniu jabłoni wskazane jest zwalczanie mszyc i szkodników odżywiających się liśćmi lub robiących wżery w zawiązkach owocowych; oprócz jabłoni należy także objąć ochroną agrest, porzeczki, maliny 2-letnie i bób na mszycę, a lilie i wszystkie czosnki na poskrzypkę liliową;
• założenie klamerek odginających młode pędy jabłoni na drzewach 1-2 letnich - klamerki zakładamy na młode pędy o wysokości 5-15 cm, wyrastajace pod ostrym kątem;
• formowanie koron czereśni - małe, łatwe do pielęgnowania i zbioru owoców czereśnie można uzyskać przez formowanie koron szpalerowych, przyginanie pędów i letnie cięcie drzew. Trzeba pamiętać, że pędy czereśni bardzo szybko grubieją i równie szybko stają się sztywne;
• na drzewach i krzewach pojawiają się pierwsze uszkodzenia liści i zawiazków owocowych spowodowane m.in. przez mszyce, owocówkę jabłkóweczkę i zwójkówki;
• maj to czas intensywnego wzrostu roślin; krzewy owocowe warto zasilić nawozami organicznymi: roztworem gnojówki, krowieńca i nawozu kurzego. Do nawożenia roślin można też użyć gnojówki z pokrzywy- bogatej w związki żelaza (1 naręcze na 100 l beczkę) lub żywokostu lekarskiego - bogatego w potas (1 kg ziela/10 litrów wody) i popiołu bogatego w mikroelementy.

Porzeczki czarne

• porzeczki czarne wrażliwe są na niedobór wody w okresie zawiązywania owoców oraz intensywnego wzrostu wegetatywnego roślin dlatego należy je nawadniać od zakończenia kwitnienia do początku wybarwiania się owoców;
• w okresie maja na porzeczkach aktywne są następujące szkodniki: wielkopąkowiec porzeczkowy, przeziernik porzeczkowiec, pryszczarek porzęczkowiec pędowy i liściowy oraz mszyce - agrestowa, porzeczkowa, porzeczkowo-czyściecowa.

Maliny

• na początku maja usuwamy odrosty wyrastające poza rzędami krzewów - pędy ścinamy gdy osiągną 10-15 cm wysokości;
• prześwietlanie krzewów malin - prześwietlanie jest podstawowym zabiegiem profilaktycznym przeciwko szarej pleśni; w krzewach pozostawiamy jedynie 6-8 pędów/1 mb rzędu. Rozrzedzenie krzewów przyspiesza wysychanie roślin i zmniejsza porażenie pędyów, kwiatów i owoców zarodnikami tego grzyba; porażone pędy przybierają odcień szary, potem brązowieją; porażone kwiaty brązowieją i zasychają; owoce są porażone w różnej fazie rozwoju; na ich powierzchni rozwija się szary nalot; przy dużym nasileniu choroby straty plonu wynoszą nawet 60%; zagrożenie owoców szarą pleśnią rozpoczyna się wcześnie, bo już w okresie rozwijania się pierwszych kwiatów;
• przywiązanie pędów malin do rusztowania - podpory i sznurki źle rozmieszczone powodują, że pędy są stłoczone i owoce masowo pleśnieją podczas kilkudniowego deszczu;
• w okresie maja aktywne są na malinie nastepujace szkodniki: mszyca malinianka i mszyca malinowa, szpeciel jeżynowiec, przebarwiacz malinowy, przedziorek chmielowiec, kistnik malinowiec, pryszczarek namalinek łodygowy, pryszczarek malinowiec i przeziernik malinowiec; każdy z tych szkodników wymaga zastosowania innych zabiegów ochronnych.

Jeżyny

• w krzewach należy usunąć pędy przemarznięte i porażone zgorzelami; te zdrowe należy przywiązać do podpór;
• wokół krzewów należy usuwać odrosty korzeniowe;
• najwcześniej zakwita (i owocuje) odmiana jeżyny o nazwie Brzezina.

Truskawki - pod koniec kwitnienia uprawę ściółkujemy słomą lub torfem - zabieg ten należy wykonać używając słomny żytniej lub pszennej pociętej na odcinki długości 15-20 cm lub liści dębowo-bukowych; ściółkowanie roślin sprawia, że odrosty nie zakorzeniaja się i można je później łatwo usunąć.

Borówka wysoka - borówki mają duże potrzeby wodne w okresie zawiązywania, wypełniania i przebarwiania się owoców; w późniejszym okresie (po połowie VIII) ze względu na konieczność dobrego zdrewnienia pędów podlewanie należy ograniczyć.

Jagoda kamczacka - w drugiej połowie maja przebarwiają się owoce tego gatunku; owoce są bardzo atrakcyjne dla ptaków dlatego na rośliny nakładamy cienkie siatki o kolorze białym lub zielonym; siatki takie są lepiej widoczne i ptaki się w nich nie zaplątują.

Winorośl - u winorośli po silnych przymrozkach (jeśli wystąpiły) robimy cięcie korygujace - gdy już widzimy, które oczka przemarzły, a które będą owocować; wyłamujemy wtedy pędy bezpłodne i te, które nie są potrzebne do formowania krzewu (wyrosłe na pniu i ramionach z tzw. oczek śpiących); główna zasadajest taka, że na zeszłorocznej łozie i czopkach wyłamywać należy tylko pędy bezpłodne i niepotrzebne do formowania krzewu.

Na warzywniku

• między 5 a 15 maja wysiewamy do gruntu nasiona roślin wrażliwych na przymrozki: fasoli szparagowej, buraków, ogórków, a także dynii, brokułu, jarmużu, cykorii liściowej;
• w połowie maja wysadzamy już gotową rozsadę tych roślin (wcześniej jeśli rośliny osłaniamy włókniną);
• gdy groszek ma około 10 cm wysokości należy koniecznie poletko spólchnić i rośliny odchwaścić, a później, tuż przed kwitnieniem okryć siatką o O 2-3 mm - przeciw motylom pachówki strąkóweczki powodującej robaczywienie strąków (przed nałożeniem siatki motyle trzeba wypłoszyć);
• od początku maja zwalczamy ślimaki - robimy to przez wystawienie przynęt pokarmowych od początku wschodów roślin (zwłaszcza fasoli, sałaty i rzodkiewki); można też rozkladać wzdłuż rzędów deski i niszczyć chroniace się pod nimi szkodniki w ciagu dnia;
• zbiór rabarbaru - pędy zbieramy wyłamując z rośliny 3-5 liści; podczas tej czynności staramy się nie uszkodzić młodych pąków; jednocześnie należy wyłamać pojawiające się pędy kwiatowe, które nadmiernie osłabiają plonujące rośliny;
• na pocz V zwalczamy krocionogi, drutowce i skoczogonki (żyją w glebie zasobnej w próchnicę i wodę; podgryzają młode rośliny tuż pod powierzchnią ziemi, często niszczą kiełki i wyjadają nasiona; objawy żerowania/uszkodzenia są podobne); zwalczanie - z dobrym skutkiem można je wyłapywać na przynęty (bulwy ziemniaka, marchew, buraki); umieszcza się je w międzyrzędzia co 1 m, na głębokości 10-15 cm, zaznaczając te miejsca patykami; przynety kontroluje się co 1-2 dni, szkodniki wybiera się z nich i niszczy, a przynety powtórnie zakopuje;
• w poł V przypada termin pogłównego nawożenia czosnku (N) i cebuli uprawianej z dymki.

Uciążliwymi szkodnikami, które należy corocznie zwalczać na warzywach, są:

• Bób: oprzędziki, strąkowiec bobowy, mszyce
• Groch siewny: oprzędziki, pachówka strąkóweczka
• Marchew: połyśnica marchwianka
• Fasola: ślimaki, strąkowiec fasolowy
• Buraki ćwikłowe: pchełki ziemne
• Rośliny cebulowe: śmietka cebulanka, poskrzypka liliowa
• wszystkie rośliny: gryzonie

Rośliny ozdobne

• cięcie krzewów - zaraz po kwitnieniu tniemy: forsycję, dereń, azalie, karagany, pigwowiec, głóg, żylistek, kolwicję, magnolię, jaśminowiec, porzeczkę krwistą, kwitnące wiosną tawuły, lilak, kalinę koreańską, krzewuszkę, berberys; przekwitłe pędy skracamy za drugim, trzecim pąkiem, licząc od nasady pędu szkieletowego;
• ogłowienie przekwitających roślin cebulowych (tulipanów) - tuż po kwitnieniu roślin usuwamy przekwitłe płatki i torebki nasienne; cięcie wykonujemy u nasady kwiatów; jego celem jest ograniczenie strat energii i wzmocnienie cebul;
• od końca V do końca VI, czyli po przekwitnieniu, przypada termin dzielenia karp pierwiosnków.

Rabata zielarska

• mimo iż może być troche za późno - możliwe, że gdziniegdzie można jeszcze zbierać kwiatostany mniszka lekarskiego;
• podobnie jest z pokrzywą zwyczajną - przyspieszenie wegetacji powoduje, że wcześniej kwitnie, a najlepsza jest wtedy, gdy rośiny mają 30 cm wysokości (wówczas jej pędy ścinamy i suszymy);
• ok. 20 V - obcinamy cebulki powietrzne czosnku wężowego; jest to jeden z dziesięciu gatunków dziko wystepujących w Polsce, który można wykorzystywać w kuchni (podobnie jak groszek ptysiowy);
• w maju zaczyna kwitnąć bez czarny, jego kwiatostany można suszyć lub robić z nich syropy, a z owoców inne produkty lecznicze;
• w ramach kuracji wiosennej zachecam do korzystania z roślin liściowych - szczypiorku, szczawiu i rabarbaru, które są w tej chwili najsmaczniejsze.

Inne prace

• w I dek V należy zrobić roztwór z pokrzywy do nawożenia roślin (trzymać przez 2-3 tyg, codziennie mieszając - nie stosować na rośliny cebulowe (czosnki) i motylkowe (bób, fasole);
• dbamy o zgromadzenie zapasów wody opadowej w beczkach o czarnym kolorze (woda jest cieplejsza i nie rozwijają się w niej glony); jeśli beczka będzie na odpowiedniej wysokości to rośliny można nawadniać przy pomocy podłączonego do niej systemu nawadniajacego.

Organizmy pożyteczne

Do zwalczania szkodników w ogrodach i na działkach warto wykorzystać oręż jaki stanowią organimy pożyteczne, m.in.: osy samotnice, skorki, ropuchy, jaszczurki i jeże.

• ochrona jaszczurek - w miejscach słonecznych usypujemy dla nich kopczyki piasku, w których chętnie składają jaja. Piasek umieszczamy w kilku lokalizacjach na płótnie rastrowym. Izolujemy go w ten sposób od podłoża i zabezpieczamy przed chwastami. Dobrze jest obłożyć piasek kamieniami, na których jaszczurki chetnie się wygrzewają, a w razie zagrożenia chowają wykorzystując powstałe między nimi szpary. Złożone jaja jaszczurek chronimy przed kunami nakrywając je skrzynką o drobnych oczkach (plastykowa lub metalowa).
• ochrona ropuch - ropuchy są bardzo cenne na uprawach warzyw liściastych i truskawek. Jak wiadomo są płazami mięsożernymi i prowadząc nocny tryb życia, chętnie odżywiają się ślimakami. Poza okresem rozrodu (blisko zbiorników wodnych) chetnie przebywają w ogrodach.
• przywabianie nietoperzy - w maju swoją aktywność rozpoczynają nietoperze. Chętnie wówczas latają między zabudowaniami. Powinniśmy im sprzyjać wieszając domki lęgowe i schronienia dzienne.
Zapylacze

Na początku maja zaczyna latać pszczoła nożycówka pospolita. Wtej chwili kończy swoja aktywność murarka rogata. Około 20 maja pojawi się miesiarka długowłosa i miesiarka dwuzębna. Do około 15 czerwca będzie aktywna murarka ogrodowa. U murarki ogrodowej należy w tej chwili (po ok 3 tyg. od wylotu) pozbyć się starych kokonów, ktore wystawiliśmy przed wylotem pszczół. W niewygryzionych kokonach są małe błonkówki - owadziarki (muszka murarkowa i Monodontomerus obsoletus), ktore jeśli się ich nie pozbędziemy to porażą nowe gniazda tych pszczół.

Dr inż. Stanisław Flaga
Kraków, dnia 10 maja 2024 r.