Obserwacje biologiczne i kalendarz prac w gospodarstwie ekologicznym - w lutym

Wiemy, że luty to czas przełomu. Z jednej strony przysłowie nam mówi "Na luty odziej dobre buty", czym przekonuje nas o siarczystym mrozie i lodzie, a z drugiej - mamy do czynienia z budzeniem się przyrody do życia. W lutym słońce pojawia się coraz wyżej na horyzoncie. W związku z tym dociera do nas nieco więcej ciepła i przyroda się ożywia. Długość dnia wynosi ponad 9 godzin. W ciągu lutego dzień wydłuża się o blisko 2 godziny. Luty jest ostatnim miesiącem zimy. W naszych warunkach klimatycznych bywa jednak często najbardziej dokuczliwy ze względu na mrozy, i czasem także opady śniegu.

W lutym rozpoczyna się okres fenologiczny nazywany przedwiośniem lub zaraniem wiosny. Mamy z nim do czynienia między zimą, a pierwiośniem (wczesną wiosną). Średnia temperatura dzienna wynosi wówczas od 0-5°C. Na zachodzie Polski zaczyna się w połowie lutego, a na pozostałych terenach trwa od 28 lutego do 1 kwietnia (przez 30 do 40 dni). Jest to okres budzenia się roślin ze spoczynku zimowego i początku wegetacji. W tym okresie zakwitają te drzewa, które otwierają swoje kwiaty przed rozwojem liści. Mamy więc do czynienia z pyleniem: olchy czarnej i szarej, wiązu polnego, modrzewia europejskiego, leszczyny i topoli osiki. Z bylin zakwita wówczas śnieżyca wiosenna, podbiał i przebiśnieg, a z krzewów: dereń jadalny, wierzby iwa i szara oraz wawrzynek wilcze łyko. Hale tatrzańskie pokrywają się wtedy kobiercem fioletowego szafrana spiskiego, a na niżu widać podobnego koloru kwiaty sasanek (łąkowej i otwartej). W schyłkowym okresie zarania wiosny w cienistych lasach liściastych zakwitają niebieskie kwiaty przylaszczki i białe - zawilca gajowego oraz żółte kwiaty podbiału i zielonożółte złoci żółtej.

W słoneczne dni, w końcu lutego, na kwiatach leszczyny pojawiają się pierwsze pszczoły. W powietrzu mamy do czynienia z większym stężeniem pyłków olchy, wiązu i topoli, dlatego niektóre osoby odczuwają nasilenie objawów alergicznych.

W niektórych rzekach na początku lutego może trwać jeszcze tarło troci i pstrąga źródlanego. W dalszym ciągu do końca lutego odbywać się będzie tarło miętusa. W lutym zaczyna się okres tarła pstrąga tęczowego i szczupaka.

Przez całą zimę można nad niezamarzniętymi strumykami dostrzec zimorodki, najwspanialszą ozdobę naszego zimowego krajobrazu. W lesie lub zagajnikach zobaczyć można dzięcioły, kowaliki, pełzacze, sikorki, czyżyki, raniuszki, mysikróliki i inne ptaki osiadłe, które nie odlatywały na zimę.

Pod koniec zimy, o ile nie panują silne mrozy, zdarzają się pierwsze przyloty (z południowej Europy wraca do nas skowronek, z zachodu przylatują do nas stada wron - przyloty wron potrwają do kwietnia).

Zwykle już w lutym wraca do nas z zachodu także łabędź niemy (jak wiemy niektóre osobniki pozostają u nas na zimę). Przylot łabędzi odbywa się zazwyczaj parami. W lutym można usłyszeć głośne gęganie i dostrzec długie klucze gęsi gęgawy i gęsi zbożowej. W końcu miesiąca przylatują kormorany i sokół pustułka, a puszczyki składają na dnie dziupli 3-4 jaja. Również pod koniec tego miesiąca kuropatwy tworzą pary. W lutym są już gotowe gniazda kruka. Samice niedźwiedzi mają pod opieką w gawrach 2-4 młode, a jelenie kończą zrzucać poroże (warto wtedy ich poszukać). Budzą się też ze snu zimowego niektóre ssaki, jak np. borsuk.

W lesie można przez całą zimę zbierać dojrzałe szyszkojagody jałowca (jest znakomitą przyprawą do mięs).

• w sadach chronimy młode drzewka przed nornicami i zającami - zwierzęta te wyrządzają nieraz znaczne szkody. Jeśli wcześniej tego nie zrobiliśmy, to warto jeszcze teraz zadbać o odpowiednie zabezpieczenie pni, wyłożenie trutki i uszczelnienie ogrodzenia w sadzie.
• kontynuujemy cięcie i formowanie drzew i krzewów owocowych (zwracamy uwagę na usunięcie odrostów, wybijających u drzew z podkładki)

Sądzę, że kiedyś omówimy dokładniej zasady ciecia drzew i krzewów owocowych. Dziś podam tylko ogólne podejście do tej kwestii.

• w pierwszej kolejności należy obciąć to co jest za nisko;
• potem to, co krzyżuje się i nakłada;
• następnie przywrócić formę ustaloną na początku (wrzecionową, stożkową, parasolową);
• zostawiać należy dużo drobnych pędów z pąkami kwiatowymi - decydujących o plonie;
• zadbać należy o wypełnienie całej przestrzeni drzewa czy krzewu pędami owoconośnymi.

• podczas cięcia zwracamy uwagę na objawy porażenia pędów przez mączniak jabłoni. Pędy z widocznym mączystym nalotem należy wycinać i palić;
• w sadach jabłoniowych i gruszowych usuwamy zwisające z gałęzi zmumifikowane owoce, które są porażone przez grzyb wywołujący brunatną zgniliznę. Owoce takie należy zakopać lub spalić;
• w czasie wykonywania cięcia drzew powinno się również zwalczać wiele zimujących form szkodników. Przyglądając się uważnie wszystkim pędom z łatwością dostrzeżemy przyczepione do nich oprzędy z gąsienicami lub złoża jaj, np. kuprówki rudnicy, namiotnika jabłoniowego, niestrzępa głogowca, znamionówki tarniówki lub prządki pierścienicy. Przy dokładnym oglądaniu pni i gałęzi można na nich dostrzec również brunatne, filcowate poduszeczki złóż jaj brudnicy nieparki, czy larwy misecznika śliwowego i tarczki skorupika jabłoniowego. Wszystkie oprzędy, wiszące liście oraz złoża jaj należy zebrać lub zeskrobać, albo porażone pędy wyciąć, a następnie spalić;
• w cieplejsze dni w końcu II można przystąpić do szczepienia drzew pestkowych. Wczesny termin zapewnia skuteczność szczepienia szczególnie czereśni i wiśni. Cienkie pędy szczepi się metodą "przez stosowanie " zaś grubsze - metodą "w klin" ";
• na porzeczce czarnej - na małych plantacjach kontynuujemy zbieranie pąków porażonych przez szpeciela wielkopąkowca porzeczkowego;
• w sadzie ekologicznym staramy się cały czas dbać o zwierzęta owadożerne - z myślą o nich czyścimy stare budki i wieszamy nowe skrzynki dla ptaków i nietoperzy. Czynność tę należy wykonać do końca lutego usuwając stare gniazda z pasożytami, niewyklute jaja i inne nieczystości. W tym okresie kontynuujemy wieszanie nowych skrzynek dla różnych gatunków ptaków;
• zwalczanie norników i kretów (jeśli gleba nie jest nadmiernie zmarznięta rozgarniamy kretowiny).

W okresie poprzedzającym wegetację roślin możemy, patrząc na pąki kwiatowe, wstępnie ocenić zdolności plonowania roślin. Pozyskana informacja będzie pomocna podczas cięcia i nawożenia krzewów.

• Borówka wysoka - pąki kwiatowe tworzą się w górnej części silnych pędów długich i niemal na całej długości krótkopędów.
• Maliny - potencjalna zdolność owocowania zależy u odmian 2-letnich: I - w roku poprzedzającym owocowanie (wzrost pędów i zawiązywanie pąków kwiatowych) od zaopatrzenia malin w składniki pokarmowe i warunków wzrostu; II - w roku owocowania - głównie od pogody, zaopatrzenia roślin w wodę i zdrowotności pędów.
• Jeżyny - są wrażliwe na spadek temperatury poniżej - 15 °C (niekiedy wytrzymują mrozy do - 20°C), zazwyczaj jednak kilkustopniowe mrozy w połączeniu z silnymi wiatrami mogą uszkodzić pędy i pąki. Dzieje się tak, gdy ziemia jest zamarznięta i korzenie nie mogą dostarczać wody do wysuszonych przez wiatr pędów. Z tego wynika potrzeba ściółkowania krzewów by ziemia nie przemarzała zbyt głęboko.
• Róża owocowa - pąki kwiatowe tworzą się na szczytach wszystkich pędów krótszych wyrastających z oczek umieszczonych na długopędach zeszłorocznych (wyrastających z ziemi lub na pędach 2-3 letnich).
• Aronia czarno owocowa - pąki kwiatowe tworzą się na szczytach długopędów - pędów jednorocznych oraz na szczytach krótkich przyrostów 1-rocznych ulokowanych na części 2 i 3 letniej; zapylaczami są głównie pszczolinki.
• Dereń jadalny - kwiaty znajdują się u nasady pędów jednorocznych rosnących na części 2 i 3 letniej.
• Pigwowiec pośredni - kwitnie na starszych gałęziach (starszych częściach pędów wieloletnich), a więc również w formowanych żywopłotach, kwitnie w maju przed rozwojem liści; owoce utrzymują się na krzewach długo, zwykle jeszcze po opadnięciu liści. Zapylaczami są głównie pszczoły (trzmiele, porobnica włochatka i pszczoła miodna).
• Rokitnik pospolity - stanowisko słoneczne, gleba luźna, w podłożu wymaga Ca (wapnia), azot czerpie z powietrza za pośrednictwem brodawek korzeniowych, u nas nie podlega chorobom i szkodnikom, nie znosi silnego cięcia (może wtedy zasychać), ma owoce jadalne, smaczne zwłaszcza po przemrożeniu; sok łatwo galaretuje; wg dr Ostalskiego z IBL nasz rodzimy gatunek (o bardzo kolczastych pędach) jest najlepszy, gdyż znacznie przewyższa zawartością witamin i soli mineralnych formy hodowli rosyjskiej i ukraińskiej (bezkolczaste).

W lutym przystępujemy też do pierwszych prac na warzywniku, mamy na uwadze takie czynności, jak:

• rozplanowanie grządek - należy wziąć pod uwagę zasady stosowania płodozmianu i korzystne sąsiedztwo roślin;
• przygotowanie szklarni i tunelu (należy umyć okna, nawieźć ziemię kompostem lub obornikiem
• w lutym można już przystąpić do siewu warzyw uprawianych z rozsady: pomidorów, papryki, cebuli, pora, kapusty czy sałaty. Ziemia do wysiewu nasion powinna być żyzna, pulchna, lekka i o odczynie obojętnym (pH ok. 6,5).

Jeśli chodzi o rośliny ozdobne to trzeba wiedzieć, że:

• w 1 dek. lutego rozpoczyna się pędzenie roślin cebulowych na dzień kobiet (8 marca). Posadzone cebule najpierw przenosimy na kilka godzin do pomieszczenia o temp.10 - 12 °C, a potem na okno. Od razu zapewniamy pełny dostęp światła i bardzo obfite podlewanie. Dla tulipanów i hiacyntów optymalną temp. jest 16-18 °C, a dla narcyzów i krokusów 10-12;
• przy sprzyjającej pogodzie w drugiej połowie lutego zakwitają na rabatach pierwsze krokusy;
• pod koniec lutego należy obciąć przy ziemi pędy piwonii, liliowców i innych bylin;
• na trawnikach wygrabiamy mech.

W lutym pamiętamy też o zwierzętach gospodarskich. Jeśli w gospodarstwie albo na działce mamy dobrze zabezpieczone klatki przed mrozem, to możemy już przystąpić do pierwszych kryć i uzyskać wczesne mioty. Należy pamiętać o dobrym karmieniu przyszłych matek i stałym dostępie do wody. Dorosłe króliki, z wyjątkiem matek karmiących, możemy dokarmiać gałęziami uzyskanymi z przycinania drzew ziarnkowych. Gałęzie takie są mniej wartościową paszą objętościową dla królików, dlatego w dawce dziennej nie może być ich zbyt dużo.

• w okresie zimy opieka nad pszczołami sprowadza się do zapewnienia spokoju. Szczególnie negatywnie wpływają wszelkie gwałtowne stukania, uderzenia i odgłosy. Przy dużych mrozach niepokojone pszczoły wydostają się poza kłąb i giną z zimna. Pszczoły spożywają wtedy też więcej pokarmu, przez co szybciej wypełniają kałem jelito. W przypadku wzrostu temperatury kłąb staje się bardziej rozluźniony i pszczoły mogą w dni ciepłe dokonywać pierwszych oblotów;
• w tym okresie ciekawość pszczelarza może być zaspokojona tylko poprzez obserwację. Na przedwiośniu ważne może być oczyszczenie wylotów, a właściwie sprawdzenie czy są drożne. Zdarza się dość często, że osyp zimowy jest duży i wyloty są całkowicie zablokowane, a to utrudnia wymianę powietrza;
• do lutego woszczyna powinna zostać wycięta z ramek i wytopiona, a ramki oczyszczone, poddane dezynfekcji i przygotowane do nowego sezonu;
• w tym okresie powinniśmy skoncentrować się na drutowaniu ramek i wtapiania węzy. Poddajemy oględzinom również cały sprzęt, dokonujemy jego naprawy i uzupełnienia, (w sezonie może nie być na to czasu).

• uprawa grzybów jadalnych na klockach drewna - klocki długości 30-40 cm szczepimy grzybnią opieńki miodowej, zimówki aksamitnotrzonowej, twardziaka, soplówki, łuszczaka, ucha bzowego, czy boczniaka. Miejsce nałożenia grzybni chronimy folią przed utratą wilgoci. Zaszczepione klocki należy przetrzymywać w workach foliowych po północnej stronie zabudowań lub w piwnicy. Pniaki wsadzone w marcu-kwietniu do ziemi powinny sięgać do powierzchni ziemi (nie wyżej) - wtedy dobrze wyrastają z nich owocniki. Jeśli wystają nad ziemię zbyt wysoko, to szybko opanowują je huby i drobna plamistość, co z kolei jest przyczyną rozsiewania się zarodników tych grzybów. Osłabione drzewa owocowe łatwo wówczas zostają przez nie opanowane i zamierają;
• ostatnie lata pokazały, że w Polsce wiosny są coraz bardziej suche, a rozkład opadów w ciągu roku nie jest sprzyjający dla większości roślin, stąd istnieje konieczność gromadzenia wody w beczkach już od lutego/marca. Krytyczny dla roślin pod względem braku wilgoci jest okres od początku V do połowy VII.