Obserwacje biologiczne i kalendarz prac w gospodarstwie ekologicznym - w listopadzie

Listopad jest ostatnim miesiącem jesieni, chłodnym i wilgotnym, zwanym w fenologii polskiej "późną jesienią" lub przedzimiem. Zaczyna się w końcu października lub na początku listopada. Dość często występują już opady śniegu lub śniegu z deszczem. Zaznacza się dalszym spadkiem temperatury i wzrostem zachmurzenia. Cechują go poranne mgły. W tym okresie kończy się niemal całkowicie wegetacja roślin i cała przyroda w połowie miesiąca jest już przygotowana do okresu zimowego.

Nazwa miesiąca związana jest z masowym opadaniem liści, które leżą teraz grubą szeleszczącą warstwą na ziemi. Pozostają one jedynie na nielicznych drzewach, zresztą zbrunatniałe i zeschnięte. Zieloność zachowały tylko drzewa szpilkowe i zimozielone krzewy. Czerwone owoce utrzymują się jeszcze na krzewach: jarzębin, kalin, suchodrzewów, berberysów, irg, róż, głogów. Czarne zaś na dzikich bzach, białe - śnieguliczkach, a pomarańczowe - na rokitnikach.

Rośliny zielne przygotowują się do spoczynku zimowego. Ich nadziemne części obsychają, wycofując substancje pokarmowe do narządów spichrzowych, ukrytych pod ziemią - kłączy, bulw i cebul. Na tych podziemnych pędach już w jesieni formują się pąki, w których ukryte są zawiązki kwiatów. Pod ciepłym przykryciem z opadłych liści, a później i śniegu, czekają one nadejścia wiosny, aby jak najwcześniej rozwinąć się i zakwitnąć.

Na niektórych drzewach i krzewach wcześnie kwitnących, jak olcha, brzoza czy leszczyna, już w jesieni wyrastają z pączków silnie zwarte kotki, które rozwiną się w pełni dopiero wiosną. Z kolei na liściastych drzewach leśnych, jak jesiony, graby, lipy i klony, dojrzewa reszta nasion i większość z nich opada na ziemię. W listopadzie dojrzewają wreszcie cierpkie szyszkojagody jałowca oraz reszta nasion sosny i świerka.

Z grzybów kapeluszowych niewiele utrzymuje się do listopada. Gdzieś do połowy miesiąca wyrastają jeszcze kępy owocników opieńki miodowej. Znaleźć też można szare kapelusze gąski niekształtnej i pomarańczowe rydza, a nawet brązowe owocniki borowika szlachetnego. W wierzbinach nadrzecznych może występować bardzo licznie zimówka aksamitnotrzonowa - rośnie gromadnie od późnej jesieni (XI) do wczesnej wiosny (III) na martwych gałęziach i pniach drzew liściastych (głównie wierzby i topoli). Trzonki tego gatunku są niejadalne, natomist kapelusze dają dobrej jakości susz.

W listopadzie trwa tarło troci i pstrąga strumieniowego. Zaczynają tarło sielawa i sieja. W naszych wodach zupełnie zanika życie drobnych bezkręgowców. Łatwiej je teraz znaleźć w mule dennym niż w wodzie. Z torfowisk i terenów położonych nad wodą przez cały listopad trwa jeszcze odlot bekasa krzyka. Z naszych terenów odlatuje ostatni z ptaków - skowronek. W tym okresie dziki gromadzą się w większe stada, a samce (odyńce) staczają ze sobą zacięte walki. W końcu listopada zaczyna się też okres rui u kozicy. W powietrzu zupełnie nie widać latających owadów, z których jedynie samce piędzików (piędzika przedzimka i piędzika siewieraka) odbywają lot godowy. O zmroku można je przez listopad spotkać latające wśród drzew liściastych (samice mają silnie zredukowane skrzydła i nie są zdolne do lotu).

W listopadzie na polach jest już pusto. Tu i ówdzie sprząta się jeszcze ostatnie spóźnione buraki. Kończą się orki pod siewy wiosenne. W tym okresie pola pozostawiamy zaorane w ostrą skibę. Robimy tak dlatego, by ziemia została dokładnie przemrożona i by śnieg nie został zmieciony przez wiatr, ale zasilał w wodę uprawną glebę. Wszelkie prace na polach kończą się z nastaniem mrozu i zamarznięciem ziemi.

Oziminy wysiane wczesną jesienią zaczynają się krzewić i coraz bardziej zielenić. Wśród młodych roślin widać różyczki roślin towarzyszącym uprawom, które również skiełkowały przed zimą. Po miedzach i przydrożach szeleszczą pełnymi dojrzałych owoców koszyczkami suche badyle ostów, jesiennych chabrów, popłochów oraz innych gatunków roślin. Są one chętnie odwiedzane przez szczygły.

Na opustoszałych polach ożywiają krajobraz jedynie stada wron, gawronów i kawek. Nie widać już prawie gryzoni, które śpią albo przeniosły się do stodół, kopców i domostw. W sen zimowy zapadają chomiki. W ciągu zimy często jednak się budzą i wtedy korzystają z nagromadzonych zapasów pożywienia.

Zielone do niedawna łąki tracą swoją świeżość i przybierają odcień szaro brązowy. Żywo zielone pozostają jedynie wierzchołki wzrostu traw i przytulone do ziemi różyczki różnych ziół. W tym okresie warto odwiedzić torfowiska wysokie, zwłaszcza po pierwszych przymrozkach, i zebrać żurawinę.

W sadach zebrano już wszystkie owoce, a w ogrodach prawie nie ma kwiatów. Z pospolicie sadzonych pozostały tylko kwitnące późną jesienią astry. W trawnikach zauważyć można biało-różowe kwiaty stokrotek. Roślina ta nie przestaje kwitnąć nawet w zimie dlatego jest cennym gatunkiem domieszkowym, stosowanym na trawniki. Miejskie parki i skwery zdobią w tym okresie różnobarwne chryzantemy i szkarłatne szałwie. Wytrzymują one nawet lekkie przymrozki lub lekkie przyprószenie śniegiem.

Ze zwierząt obserwuje się w ogrodach już tylko ptaki. Zatrzymują się tu teraz ostatnie z wędrujących na południe. Wśród bezlistnych drzew uwijają się w pogodne dni gile, mysikróliki, sikorki. Gdy robi się nagle zimno, w pobliżu zabudowań gromadzą się rudziki, które w tym okresie odżywiają się różnymi odpadkami organicznymi. Gdy w listopadzie wypogadza się i robi się nieco cieplej wokół domostw usłyszeć możemy kopciuszka, który odlatuje na południe lub zachód Europy dopiero pod koniec tego miesiąca.

• zabezpieczenie upraw przed dzikami (usunięcie dziur w ogrodzeniu);
• zabezpieczanie drzew przed zającami (osłonięcie pni);
• usunięcie spod drzew i z samych drzew owoców chorych tzw. mumii, które mogą być źródłem porażenia roślin w roku przyszłym;
• lekkie okrycie liśćmi truskawek (na małych powierzchniach) - ściółka pozwala na ochronę karp przed zmrożeniem zawiązków kwiatów i ograniczenie zachwaszczenia upraw (zarówno zimą jak i wczesną wiosną);
• przywiązanie młodych pędów malin (2-letnich) do rusztowania; pędy pozostawione swobodnie na zimę ocierają się o druty i łatwo wyłamują; zamiast przywiązania można je przepleść;
• obecność w zimie podłużnych galasowatych narośli na pędach malin i jeżyn, zwłaszcza w dolnej części krzewów, świadczy o porażeniu przez pryszczarka malinowca; zasiedlone pędy bardzo łatwo się łamią, słabiej rosną i gorzej owocują; galasy są miejscem zimowania larw tego szkodnika; jedną z metod walki jest profilaktyczne wycinanie wszystkich pędów z naroślami, a także słabych i zagęszczających krzew;
• zgrabienie liści wokół drzew i krzewów w celu zmniejszenia występowania gryzoni oraz chorób i szkodników; po opadnięciu liści bezpiecznie jest je zgrabić i dać na pryzmę kompostową (powierzchnię pryzmy należy zwapnować); na opadłych liściach drzew owocowych oraz porzeczek i malin zimować może część jaj złożonych przez znamionówkę tarniówkę; na opadłych liściach jabłoni, w minach, zimują poczwarki szrotówka białaczka, a pod agrestem i porzeczkami - oprzędzione na liściach gąsienice plamca agreściaka (dlatego właśnie kompostowane liście tych roślin powinny być zwapnowane i przykryte ziemią);
• stworzenie odpowiednich warunków dla bytowania ptaków owadożernych (powieszenie dodatkowych budek, zamocowanie karmników);
• odstraszanie kretów.

Do prac, które możemy wykonać w tym okresie należy:

• lekkie okrycie czosnku posadzonego w październiku liśćmi wygrabionymi spod drzew i krzewów - ściółka pozwala na ochronę upraw przed zachwaszczeniem (zarówno zimą jak i wczesną wiosną) oraz stabilizację warunków glebowych; ściółkowanie czosnku liśćmi możemy wykonać bez problemu na małych powierzchniach uprawnych; gryzonie i krety unikają zapachu czosnku więc przykrycie go liśćmi nie stwarza zagrożenia z ich strony;
• zebranie bulw i korzeni uszkodzonych mechanicznie lub porażonych przez choroby;
• wykonanie głębokiej orki przedzimowej lub przekopanie warzywnika na cały sztych i pozostawienie gleby w ostrej skibie (bez rozbijania brył); orkę należy poprzedzić wapnowaniem oraz nawożeniem organicznym i częściowo mineralnym.

• większość warzyw wymaga odczynu pH 6-7; gleby lekkie wapnuje sie do odczynu 5,5-6 ponieważ przez nadmierne wapnowanie pogarszają się stosunki powietrzno-wodne, mogą też uwstecznić się mikroelementy; odczyn gleb ciężkich powinien wynosić pH 7-7,5, uzyskuje się w ten sposób znaczną poprawę struktury gleby, a składniki mineralne są bardziej dostępne dla roślin; jesienne wapnowanie jest szczególnie wskazane dla tych gatunków warzyw, które źle reagują na wapnowanie tuż przed siewem tj. ogórków, pomidorów, fasoli marchwi, pietruszki i selera; wapno należy stosować co 2-3 lata w ilości 10-15 kg/ar; nie zaleca się stosowania wapna łącznie z obornikiem;
• na glebach średnich i ciężkich jesienią stosuje się nawozy fosforowe i potasowe w ilościach odpowiadających wymaganiom warzyw uprawianych w roku następnym; na sól potasową (chlorki - KCL) wrażliwe są krzewy jagodowe i róże oraz cebula, ogórek, pomidor i rzodkiewka (w ich przypadku należy stosować siarczan potasu); niewrażliwe na chlorki są: buraki, marchew i seler;
• popiół jest jednym z najbardziej pełnych nawozów złożonych; zawiera wszystkie niezbędne składniki odżywcze (bez N) - potas, fosfor, wapń, dużo magnezu, siarkę i inne mikroelementy; przeciętnie zawiera około 10% tlenku potasu, posiada też działanie odkwaszające; oprócz popiołu z gałęzi i suchych pędów roślin uprawnych można także używać popiołu z węgla kamiennego (zawiera mikroelementy), należy jednak dbać o to, by nie było w nim żużla;
• pod warzywa wymagające bogatego w składniki nawożenia organicznego (ogórki, seler, kukurydza) dajemy obornik lub kompost.

• róże po pierwszych przymrozkach należy okopać ziemią (bez przycinania pędów);
• trzeba wiedzieć, że do okrywania rabat i poletek na zimę najlepiej nadaje się torf i kompost; w przypadku użycia liści o dużej powierzchni (dębu, klonu), które są łatwo zwiewane przez wiatr, rabaty należy od razu osłaniać cienką siatką nylonową (np. wykorzystywaną do ochrony borówek przed ptakami);
• azalie, różaneczniki i wrzosy możemy okrywać cienką włókniną lub stroiszem; robimy to dopiero po zamarznięciu gleby, gdyż mrozy przyspieszają drewnienie pędów, powodują naturalne zakończenie wegetacji i wpływają na zahartowanie roślin;
• prymulek, sasanek, ciemierników i rojników nie należy okrywać gdyż jako rośliny w większości górskie dobrze wytrzymują mrozy; ponadto przykryte osłonami są niekiedy całkiem zgryzane przez norniki;
• jeżówki należy w zimie utrzymywać w miarę sucho.

• późna jesień to odpowiedni czas na zakupienie nawozów mineralnych wieloskładnikowych (w tym okresie są zwykle najtańsze);
• przed ostrymi mrozami należy spuścić wodę z beczek i sieci nawadniającej uprawy; wszystkie zawory kulowe należy ustawić w pozycji 45o; w takim ustawieniu wysycha woda która jest wewnątrz zaworu (koło uszczelki) i nie rozsadza go;
• beczki na krowieniec i roztwory roślinne należy odwrócić do góry dnem (pozostawione na zimę z wodą ulegną deformacji - powstanie wypukłe dno);
• można pomyśleć także o wyczyszczeniu budek dla ptaków i nietoperzy oraz usunięciu odrostów korzeniowych u drzew;
• ściółkowanie liśćmi rabat kwiatowych i upraw - warstwa suchych liści stanowi naturalną izolację, która chroni korzenie roślin przed mrozem i niskimi temperaturami; liście, które opadły z drzew i krzewów owocowych powinny zostać przede wszystkim wykorzystane do produkcji kompostu; do ściółkowania roślin w ogrodzie najbardziej nadają się liście zdrowe, najlepiej pochodzące z roślin nie podlegającym tym samym chorobom i szkodnikom co rośliny uprawne; do tego celu z powodzeniem można użyć nawet liście trudno się rozkładające, np orzecha włoskiego, grabu i dębu.