Obserwacje biologiczne i kalendarz prac w gospodarstwie ekologicznym - w grudniu

Grudzień jest pierwszym miesiącem zimy i od zawsze kojarzył nam się z mrozem, szronem i śniegiem. W ostatnich latach wraz z ocieplaniem sie klimatu to się trochę zmienia, jednak rzeczywiście w tym okresie średnie temperatury dzienne spadają poniżej zera stopni Celsjusza i trwale lub okresowo zamarzają drobne i średnie zbiorniki wodne.

Z poczatkiem zimy widać jeszcze gdzieniegdzie na drzewach nasiona, później i one znikają. Barwne owoce pozostają na niewielu krzewach: śnieguliczce, berberysach, irgach i rokitniku. Ciemnozieloną barwę zachowują jedynie drzewa szpilkowe. Na bezlistnych drzewach i krzewach wyraźniej widać pąki, tak charakterystyczne dla poszczególnych gatunków roślin.

Z poczatkiem zimy przylatują do nas ptaki z dalekiej północy, które w naszym stosunkowo łagodnym klimacie spędzają cały ten okres: są to gile, jemiołuszki, czeczotki i inne. Przylatują też z północy liczne wrony, gawrony, kawki i szczygły, a więc przedstawiciele gatunków osiadłych u nas. One nadają teraz ton naszym lasom i ogrodom. Obok sikor, wróbli i trznadli najczęstszym gościem w ogrodach i parkach jest dzwoniec. Najwięcej jednak ptaków spotyka się w tym czasie wśród zabudowań, gdzie i chłód mniejszy i o pożywienie łatwiej. W czasie mrozów do wymienionych gatunków ptaków przyłącza się mazurek i zięba. Gdy zima jest ostra i śnieżna pod same zabudowania podchodzą dzierlatki. Spotyka się je wtedy również w miastach. Zimą w ogrodach i parkach nietrudno natknąć się na stadka sikory bogatki, wśród których są raniuszki. Nawet w czasie największych mrozów rozbrzmiewa piękny śpiew strzyżyków.

Rownież wiele gatunków ssaków pędzi zimą czynny tryb życia. Przekonać można się o tym łatwo obserwując ślady na śniegu. Naocznie stwierdzają to myśliwi, dla których zima jest pełnią sezonu łowieckiego. Nawet w świecie bezkręgowców są tzw. gatunki zimowe. Szereg owadów zjawia się właśnie zimą na śniegu (zwłaszcza w dni cieplejsze). Istnieje nawet w zoologi termin odpowiadający temu zjawisku, "fauna naśnieżna". W słoneczne, mroźne dni, szczególnie w okolicach podgórskich i górskich już od lutego spotkać się można z całymi rojami muchówek i innych owadów.

Do tej pory mówiliśmy o organizmach, które żyją na powierzchni ziemi lub nad nią. Większość z nich zasypia, przechodzi w stan życia utajonego lub wędruje. A co się dzieje z tymi, które żyją pod powierzchnią ziemi? Dżdżownice, które spełniają ogromnie dobroczynnną rolę dla gleby, wraz z zamarzaniem powierzchni, przemieszczają się głębiej. Zchodząc niżej drążą swoje kanały w podglebiu lub wykorzystują rozluźnione warstwy ziemi wzdłuż zamarłych korzeni roślin. W ten sposób dżdżownice przyczyniają się do przewietrzania i odżywiania związkami biogennymi głębszych warstw ziemi. Niektóre z nich tworzą jamki, w których zwijają się w kłąb.

Trzeba też wiedzieć, że w niższych warstwach gleby, przy temperaturach wynoszących około 5 stopni Celsjusza, dynamicznie rozwijają się najdrobniejsze korzenie drzew i krzewów, decydujące o ich odżywianiu się. To sprawia, że najlepszym terminem ich sadzenia jest jesień, nawet ta późna, czy w dogodnych warunkach wczesna zima, kiedy nie brakuje wilgoci.

Mimo iż fenologiczna zima jest okresem spoczynku wegetacji, to są nieliczne rośliny, które w chwilach odwilży i przy braku śniegu kwitną. Taką rośliną jest stokrotka pospolita.

Od grudnia łąki pustoszeją, gdyż bydło nie wychodzi już na pastwiska. Na śniegu można czasami spotkać tropy zająca. Dla lasu liściastego zima to okres zupełnej stagnacji w przyrodzie. Od czasu do czasu rozlega się tylko kucie dzięcioła. Imponują swoją wytrwałością sikorki, które nawet w czasie największych mrozów nocują na gałęziach drzew, a podczas dnia wytrwale poszukują larw i złożonych przez owady jaj.

W grudniu pola przygotowane pod zasiewy wiosenne widzimy zaorane w ostrą skibę. Te, które są zasiane oziminami zwykle są popruszone lub przysypane śniegiem, który je chroni przed wymarznięciem.

Na łąkach przykrytych śniegiem nie widać w zasadzie żadnych zwierząt, poza przypadkowymi gośćmi, którzy pozostawiają swe ślady. Gdzieniegdzie tylko, na brzegach lub miedzach, wystają spod śniegu osty i ostrożnie chętnie odwiedzane przez szczygły.

W przypadku osób hodujących króliki należy pamiętać, że zwierzeta te utrzymywane przez okres zimy w klatkach umieszczonych na zewnątrz zabudowań lub w nieogrzewanych pomieszczeniach, powinny mieć karmidło stale pełne, gdyż zwierzęta te żerują 70-80 razy na dobę (czas posiłku trwa tylko 1-2 minut). W nocy króliki nie pobierają nowego pokarmu lecz uzupełniają zawartość żołądka własnym kałem, który ponownie trawią. Żołądek jest tak słabo umięśniony, że pokarm przesuwa się w nim wyłącznie pod wpływem nacisku nowej porcji pożywienia, a więc dłuższy brak karmy powoduje zakłócenie jego pracy i zaleganie pokarmu, a w efekcie - zaburzenia trawienne.

Niekiedy w zaniedbanych sadach widzimy zwisające z gałęzi jabłoni i gruszy zmumifikowane owoce o brunatnej skórce z pierścieniami jaśniejszych brodawek. W owocach tych zimuje grzyb wywołujący brunatną zgniliznę drzew ziarnkowych. W okresie zimy lub wcześniej należy je usunąć zarówno spod drzew, jak i gałęzi, by nie stanowiły źródła porażenia owoców w roku przyszłym.

Po opadnięciu liści z drzew i krzewów (zwłaszcza na małych plantacjach i w ogrodach) bezpiecznie jest je zgrabić i wykorzystać do zrobienia kompostu. Należy mieć na uwadze to, że na opadłych liściach drzew owocowych, a także porzeczek i malin zimować może część jaj złożonych przez znamionówkę tarniówkę. Na opadłych liściach jabłoni, w minach, zimują także poczwarki szrotówka białaczka, a pod agrestem i porzeczkami oprzędzione na liściach gąsienice plamca agreściaka.

Okres bezlistny pozwala na dokładne obejrzenie koron drzew i ograniczenie w następnym sezonie liczebności owadów zjadających liście. W tym celu należy zbierać, zeskrobywać wycinać i palić, ich stadia zimujące. Do owadów tych należą:

• kuprówka rudnica, której gąsienice zimują w gniazdach ze sprzędzonych ze sobą kilku liści, tworzących jakby buławę na końcach pędów;
• kolejnym gatunkiem jest niestrzęp głogowiec - jego gąsienice zimują w gnieździe zbudowanym przeważnie z jednego zwiniętego i oprzędzionego liścia (rzadziej z kilku czy kilkunastu sprzędzonych ze sobą liści), przytwierdzonego do gałęzi splotem nitek; wewnątrz znajdują się gąsienice, każda w dodatkowo chroniącym ją oddzielnym kokonie; obecność na drzewie 10 takich gniazd może spowodować zniszczenie wszystkich pąków na wiosnę; szkodnik ten występuje przede wszystkim na jabłoniach, śliwach, głogu, w mniejszym nasileniu na gruszy, tarninie, moreli, ale znane są również przypadki porażania róż, brzoskwini i wiśni; gniazda te po masowym opadzie liści pozostają na drzewach, więc łatwo można je zauważyć i zniszczyć;
• brudnica nieparka - jej samice składają jaja na pniach różnych gatunków drzew w złożach przykrytych żółtymi włoskami z odwłoka samicy; tworzą się w ten sposób "filcowe" poduszeczki długości 2-3 cm; jesienią czy zimą można je zeskrobywać i palić;
• pod srebrzystymi, a później czerniejącymi tarczkami, najczęściej na pniu i grubszych konarach, zimują też młode gąsienice namiotnika jabłoniowego; można je niszczyć w sposób podany wyżej;
• w zimie na gałązkach drzew owocowych łatwiej można znaleźć jaja pierścienicy nadrzewki (prządki pierścienicy); zoże jaj tego szkodnika wygląda jak pierścionek składajacy się z kilkuset jaj, założony na gałązkę drzewa;
• w złożach uformowanych na pędach zimują także jaja zwójki różóweczki, a także znamionówki tarniówki, składajace się z kulistych, szarych jaj z ciemniejszymi zaklęśnięciami w środku;
• przy pąkach, w szczelinach kory, w rozwidleniach cienkich gałązek oraz pod zaschniętymi resztkami liści przyczepionymi do kory możemy spotkać zimujące w białych oprzędach gąsienice wydłubki oczateczki.

Młode drzewka w sadach i szkółkach uszkadzane są przez nornicę rudą, która nieraz wyrządza duże szkody. Gryzoń ten występuje w całym kraju, zamieszkując parki, lasy i zarośla. Jego gniazda znajdują się pod pniami lub w norach w ziemi i składają się z suchych liści i mchu. Gatunek ten rozmnaża się kilka razy w roku i żywi się głównie pokarmem roślinnym. Zimą ogryza korę z młodych drzewek, czym doprowadza je do zamierania.

Na początku grudnia można już zbierać zrazy do przeszczepiania drzew owocowych. Czynności tej nie należy zbytnio opóźniać ponieważ pędy mogą w zimie nadmarznąć. Zrazy wiążemy w pęczki, do których dołączamy etykiety z nazwą gatunku i odmiany. Pęczki zakopujemy w piasku lub glebie, zabezpieczając je przed mrozami liśćmi lub trocinami. Zrazy zimujemy od strony północnej zabudowań.

Trzeba wiedzieć, że kwieciak jabłkowiec ma swoje ulubione odmiany, na których pojawia się najwcześniej i najliczniej. Zatem warto mieć przynajmniej 1 drzewko z taką odmianą lub nawet przeszczepiony konar na starszym drzewie u odmiany tradycyjnej, by monitorować jego aktywność. W poszukiwaniu kwieciaka przeglądamy wówczas nie całą powierzchnię sadu ale te odmiany, ktore go w jakiś sposób zwabiają.

Przy planowaniu upraw przyszłorocznych zachęcam do wykorzystania czasu wegetacji np. poprzez rozplanowanie upraw tak, by poplony lub plony wtóre przychodziły tuż po zlikwidowaniu roślin dających plon główny. Nie należy np. czekać tydzień z zaoraniem starej plantacji truskawek, ale likwidować ją tuż po zebraniu ostatnich owoców. Można wtedy już w dniu następnym wysiać wczesne odmiany fasoli szparagowej karłowej. Podobnie po czosnku lub szalotce można uprawiać rzodkiew lub rzepę. Starać się możliwie dużo uprawiać roślin, które części jadalne mają schowane w osłonach biologicznych - w takich osłonach mają nasiona np. rośliny bobowate (bób, groszek, fasola, soja, soczewica), a także trawy, w tym uprawiane przez nas zboża i kukurydza oraz rośliny kapustowate (rzepak, gorczyca, rzepik i in). Dla szybkiego skiełkowania nasion warto namoczyć je przez kilka godzin lub pół dnia w wodzie, a potem przed siewem lekko wysuszyć.

Jedną z ważniejszych czynności w okresie zimy jest zebranie informacji na temat chorób i szkodników, z którymi mieliśmy do czynienia na poszczególnych uprawach w roku bieżącym. Jeśli nie będziemy im przeciwdziałać to z pewnością pojawią się ze wzmożoną siłą w roku przyszłym. Zatem warto przeanalizować każdą uprawę i do kalendarza prac wprowadzić zabiegi prewencyjne. Oprócz listy chorób i szkodników należy też utworzyć spis zwierząt. Z jednej strony tych gatunków, które występują rzadko lub są chronione, a z drugiej tych, które przyczyniają się do redukcji szkodników (sów, nietoperzy, ptaków drapieżnych i owadożernych - np. pustułki, sikorek, dzięcioła zielonego i in., a także łasicy, jeża, czy chrząszczy biegaczowatych - biegacza skórzastego i fioletowego). Należy odnotować ich obecność, okres aktywności oraz miejsce występowania lub gnieżdżenia.

Zima to odpowiedni czas na zdobycie dodatkowej wiedzy poprzez uczestnictwo w szkoleniach, studiowanie fachowej literatury i wymianę obserwacji i doświadczeń z innymi rolnikami. Oprócz zdobycia wiedzy fachowej będzie to okazja do omówienia nowych kanałów dystrybukcji produktów ekologicznych i tworzenia wspólnej reprezentacji przed organami administracji państwowej.

Koniec roku to także czas podsumowań. Wszystko o czym mówiliśmy do tej pory (zarówno w roku poprzednim, jak i obecnym) wskazuje na to, że rolnictwo ekologiczne nie jest gospodarowaniem prymitywnym, ale ogromnie zaangażowanym. Z jednej strony wymaga dużego zasobu wiedzy i zdolności obserwacyjnych, a z drugiej - ciągłego dostosowywania naszych działań do zmieniających się warunków biologicznych i realiów rynkowych. Jest zatem dużo trudniejszym typem rolnictwa niż rolnictwo konwencjonalne. W istocie stanowi bardzo ambitny kierunek rozwoju obszarów wiejskich, z całą paletą nowych rozwiązań biologicznych, technicznych i organizacyjnych.