- Autorka:Mirosława Dylewska
- Wydawca:Ośrodek Doradztwa Rolniczego, APW Karniowice 1995
- Format:A5
- Objętość:272 strony
- Okładka:Półsztywna, kolorowa, foliowana
- Inne:W tekście zamieszczono 263 ryciny czarno-białe i kolorowe prezentujące m.in. budowę, rozsiedlenie i związki pokarmowe trzmieli. Tekst ilustrują ponadto 32 zdjęcia barwne
- Cena:40,0 zł
- Waga:500 g
Tytuły rozdziałów (i wybranych podrozdziałów):
- Systematyka - Morfologia - Oznaczenie (Biologia rozwoju; Budowa ciała; Rozsiedlenie)
- Życie (Fenologia; Gniazdo; Życie społeczne; Loty godowe; Hibernacja)
- Trzmiele i świat (Zachowanie obronne; Zmysły trzmiela; Orientacja przestrzenna; Migracje)
- Rola w przyrodzie i gospodarce człowieka (Koewolucja; Zapylanie wibracyjne; Wierność kwiatowa; Czas pracy na kwiatach; Skuteczność zapylania)
- Spadek liczebności - Hodowla - Strategia ochrony (Przyczyny spadku liczebności pszczół; Strategia ochrony; Hodowla sezonowa; Chów całoroczny; Hodowla a ochrona)
Publikacja jest pierwszym w Polsce tak szerokim opracowaniem poświęconym biologii i ekologii trzmieli. Dowiadujemy się z niej, że trzmiele są wrażliwe na barwy, kształty i zapachy. Mają dobrą pamięć i orientację przestrzenną. Widzą zakres barw od ciemno-żółtej do niebieskiej. Wydaje się, że owady te łamią wszelkie zasady aerodynamiki i latają mimo dużego ciężaru ciała i małej powierzchni skrzydeł. Zajmują różnorodne środowiska (lasy, łąki pola), niektóre zakładają gniazda pod ziemią, a inne wśród traw na powierzchni ziemi lub w budkach ptasich i dziuplach - nad ziemią. Trzmiele dzięki swojej masie i silnemu ruchowi mięśni lotnych wprawiają kwiaty w drgania powodujące uwalnianie dużych ilości pyłku. Taki sposób zachowania na kwiatach jest charakterystyczny tylko dla tej grupy pszczół. Z obserwacji autorki wiadomo, że trzmiele wykształciły aktywny sposób regulowania temperatury panującej wewnątrz gniazda. Przy wzroście temperatury powyżej 30°C robotnice wychodzą przed otwór prowadzący do gniazda i szybkimi ruchami skrzydeł powodują jego przewietrzanie. Wprowadzone w ruch skrzydła wydają przy tym głos podobny do trąbienia. Stąd jeszcze w XIX wieku nazwano te robotnice "trębaczami", sądząc, że mobilizują one trzmiele do pracy.
W naturze jedynie około 20% rodzin dochodzi do pełnej dojrzałości i wyprowadza pokolenie płciowe. Przyczyny tego zjawiska są złożone. Tylko z 30-40% jaj rozwijają się dorosłe osobniki, pozostałe są zjadane przez starsze larwy. Kanibalizm u trzmieli nasila się w czasie klęsk głodowych. Gdy zabraknie pokarmu nektarowo-pyłkowego, trzmiele zjadają wtedy swoje jaja i larwy. Znaczne osłabienie roju może być spowodowane osieroceniem rodziny lub zbyt częstą wymianą matek (nawet 5-6 razy w sezonie). Sytuacja roju staje się tragiczna, gdy do gniazda wejdzie samica trzmielca. Pasożyt ten zabija lub przepędza właściwą matkę i zajmuje zgromadzone w gnieździe zapasy pokarmu.
Autorka podręcznika zasłynęła jako inicjatorka programów ochrony trzmieli w Polsce. Dzięki jej zaangażowaniu i poparciu rozwinęła się hodowla trzmieli na potrzeby ogrodnictwa, a dyrekcje poszczególnych parków narodowych wdrożyły czynne i bierne metody ich ochrony. Publikacja ukazuje dorobek naukowy autorki i popularyzuje wiedzę na temat trzmieli, którą trudno znaleźć w innych opracowaniach.