Organizmy pożyteczne w gospodarstwie ekologicznym i ogrodzie przydomowym (pełnione funkcje i sposoby ochrony)

W poprzedniej audycji wspomniałem, że wśród pajęczaków, oprócz roztoczy, są także skorpiony, kosarze, zaleszczotki i pająki właściwe. W okresie letnim wedrując wśród pól i łąk warto zwrócic uwagę na te trzy ostatnie grupy stawonogów. Zaczniemy od omówienia tych, które budzą najmniejszy lęk i raczej cieszą się sympatią, czyli od kosarzy i zaleszczotek (jak wiadomo skorpiony nie występują w naszej strefie klimatycznej, chociaż niektóre zaleszczotki bardzo je przypominają).

Kosarze różnią się od pająków tym, że ich ciało stanowi jedną całość, bez widocznej granicy miedzy głowotułowiem i odwłokiem, jak u pająków. Mają tylko jedną parę oczu prostych (pająki mogą mieć nawet 4 pary), położonych na specjalnym wzgórku lub są całkiem ślepe, nie maja kądziołków przędnych, a więc nie tkają sieci, ich szczękoczułki pozbawione są gruczołów jadowych. W Europie występuje blisko 100 gatunków kosarzy, z czego w Polsce około 40.

Ciało kosarzy jest zwykle niewielkie, jednak ich nogi są naprawdę długie. W sumie jest ich 6 par: dwie pierwsze to odnóża gębowe, pozostałe 4 pary to odnóża kroczne, czyli nogi. Pierwszą parę odnóży gębowych stanowią szczękoczułki w postaci kleszczy rozrywających pokarm, a drugą - nogogłaszczki, pełniące funkcje dotykowe. U kosarzy spotykamy się z zachowaniem obserwowanym u jaszczurek. Te napadnięte odrzucają część ogona, zaatakowane kosarze odrzucają niektóre z nóg kroczących, mogą znieruchomieć na dłuższą chwilę lub wydzielać odstraszającą woń.

Samice kosarzy składają jaja do gleby, szczelin w drewnie albo do mchu. Niektóre do pustych muszli ślimaków. Zimują zwykle w postaci jaj. Kosarze aktywne są przede wszystkim w nocy. Są bardzo sprawnymi drapieżnikami polującymi na różne bezkręgowce, czasem większe od siebie, takie jak owady, dżdżownice, wije i ślimaki. Niekiedy odżywiają się padliną i odchodami (w czym przejawia się ich rola sanitarna). Swoją dietę uzupełniają pokarmem roślinnym, np. sokiem liści i owoców oraz nektarem. Siła szczęk, którymi dysponują, jest tak mocna, że potrafią rozkruszyć skorupę ślimaka, by dostać się do jego miękkiego ciała. Kosarze w przeciwieństwie do pająków nie wstrzykują w ciała swoich ofiar soków trawiennych, by je potem wyssać, tylko rozszarpują je na mniejsze kawałeczki i potem pożerają. Zamieszkują różne środowiska wilgotne, chętnie kryją się pod kamieniami, w ściółce, pod liśćmi, pod leżącymi kłodami drzewa, zmurszałym drewnem lub w załomach kory.

Zaleszczotki wyglądem przypominają niewielkie skorpiony i prowadzą ukryty tryb życia. W Europie żyje 740 gatunków, w Polsce około 40. Można je znaleźć w ściółce, pod kamieniami, w gniazdach ptaków i różnych pomieszczeniach. Zaleszczotki mają silnie rozwiniętą drugą parę odnóży gębowych - nogogłaszczki, które są zakończone dużymi szczypcami. W tym podobne są do skorpionów, chociaż nie posiadają jak one kolca jadowego na końcu odwłoka. Gruczoły jadowe zaleszczotek znajdują się w nogogłaszczkach, a produkowany w nich jad służy wyłącznie do unieruchamiania ofiar.

Zaleszczotki mierzą zwykle od kilku mm do 1 cm. Ich ciało składa się z głowotułowia, wyraźnie segmentowanego odwłoka i odnóży. Cechą charakterystyczną jest to, że dwie pierwsze pary nóg krocznych skierowane są do przodu, a dwie pozostałe - do tyłu. Takie ustawienie nóg pozwala na swobodne przemieszczanie się w różnych kierunkach. Podobnie jak u niektórych błonkówek, ich nogi zaopatrzone są w przylgi i pazurki, pozwalające na poruszanie się po powierzchniach gładkich/śliskich i szorstkich.

Pajęczaki te są wyjątkowo drapieżne. Swoje ofiary lokalizują za pomocą włosków czuciowych rozmieszczonych na odnóżach, głównie nogogłaszczkach zakończonych szczypcami. Ich pokarm stanowią drobne bezkręgowce, takie jak: roztocze, skoczogonki, wazonkowce, gryzki i larwy różnych owadów. W pszczelarstwie niektórzy pszczelarze próbują wykorzystać je do zwalczania warrozy - groźnej choroby pasożytniczej pszczół.

Na początku ataku schwytaną zdobycz paraliżują jadem, a następnie polewają sokami trawiennymi, po czy zjadają już nadtrawiony płynny pokarm. Żyją od 2-4 lat, zimę spędzają w utkanych przez siebie kokonach.

Pająki właściwe są wśród dzisiejszych pajęczaków jedną z dominujących grup ze względu na ilość znanych gatunków (w świecie około 46 tys. gatunków reprezentujących 40 rodzin, a w Polsce około 820 gatunków), jak też szerokie rozprzestrzenienie, gdyż występują we wszystkich środowiskach i we wszystkich piętrach roślinności. Znaleźć je można na słonecznych łąkach, wśród pól, na krzewach i drzewach, w lasach, ogrodach, zagajnikach, na piaszczystych wydmach i kamienistych brzegach potoków i na powierzchni zbiorników wodnych. Pająki pełnią rolę stabilizatora równowagi ekologicznej, ponieważ odławiają znaczne ilości owadów szkodliwych. W przyrodzie ich wrogami są ptaki, niektóre owady (osy i wyspecjalizowane w ich łowieniu nasteczniki) oraz człowiek. Ze względu na korzyści, jakie przynoszą człowiekowi, są zwierzętami niezwykle pożytecznymi. Mimo to, podobnie jak węże, należą do tych nielicznych zwierząt, które są powszechnie nielubiane. Ich wysoka wydajność jako drapieżców wynika przynajmniej częściowo z faktu posługiwania się toksyczną wydzieliną, która poraża system nerwowy ofiar. W podobny sposób działa również jad niektórych os grzebaczowatych, np. taszczyna pszczelego.

Pająki różnią się metodą chwytania zdobyczy. Chociaż wszystkie mają zdolność tworzenia nici - tylko gatunki należące do niektórych rodzin używają ich do budowy sieci łownych, inne pajęczej nici używają do budowy kryjówki mieszkalnej i osłony kokonu.

Najmniejsze gatunki sieciowe żyjące w Polsce mają zaledwie 0,85 mm długości, a największe 22-25 mm, jednak ponad połowa polskich gatunków ma ciało nieprzekraczające 2,5-3,5 mm długości. Te najmniejsze żyjące w ściółce, we mchu i w szczelinach gleby na maleńkich sieciach, rozprzestrzeniają się przez uwarunkowane termicznie prądy powietrza. Gatunki sieciowe o większych rozmiarach mogą tworzyć sieci płachtowate - horyzontalne okrywające rośliny lub sieci prostopadłe do ziemi albo trójwymiarowe.

Ubarwienie pająków jest bardzo różne i związane głównie z ich trybem życia i miejscem polowania. Gatunki przebywające w darni i ściółce upodabniają się do otoczenia i mają najczęściej kolory stonowane, głównie w odcieniach brązu i szarości. Pająki żyjące na roślinach lub na powierzchni ziemi (nie przykrytej roślinami) mają kolory żywe (żółte, pomarańczowe, czerwone i zielone) i skomplikowane nieraz wzory barwne na swoim ciele. Niektóre gatunki są pajęczymi kameleonami (np. pająk kwietnik) i potrafią dostosować się do otoczenia. W przypadku tego gatunku proces dostosowania barwy ciała do otoczenia nie następuje jednak tak szybko jak u kameleona, gdyż pająk potrzebuje na to kilka dni.

Pająki sieciowe łowią biernie wpadające w sieci owady, a skład gatunkowy ofiar zależy od miejsca rozpięcia sieci i od jej budowy. Każda rodzina pająków, ze względu na różną budowę sieci, reprezentuje odrębny typ ekologiczny (drapieżcy), wyławiający ze środowiska określony typ ofiar. Zakres ofiar poszczególnych gatunków pająków jest ograniczony przez sposób łowienia, tryb życia i siedlisko oraz właściwości życia ich ofiar. Pająki polifagiczne łowią w sieci do około 150 gatunków reprezentujących wiele rodzin i rodzajów owadów. W zasadzie są one drapieżcami wszystkożernymi i chwytają każdego owada, omijając jedynie zbyt duże i zbyt drobne. Ich możliwości łowne są dość duże - jedna samica pająka krzyżaka wychwytuje w ciągu roku w swoje sieci około 2 kg owadów.

Na uprawach stwierdzono dużą wybiórczość sieci niektórych pająków w stosunku do występujących owadów. Licznie wpadały w sieci drobne, biernie unoszone z wiatrem owady, a ich liczebność w sieciach skorelowana była z ich obfitością w środowisku.

Intensywność drapieżnictwa jednych gatunków jest największa na wiosnę, a innych - na jesieni. Największa ogólna presja pająków na owady jest największa w lecie. Możemy powiedzieć, że pająki podzieliły między siebie sezon wegetacyjny, co stanowi przykład unikania nadmiernej miedzy nimi konkurencji. Konsumpcja owadów zależy w dużej mierze od rodzaju płci. Samice w stadium dojrzałości zjadają przeciętnie sześć razy więcej niż samce. Wielkość racji dziennej waha się w pewnych granicach i zależy głównie od poziomu głodu pająka. Niektóre pająki przystosowują swoją aktywność dobową do aktywności swoich głównych ofiar. I tak np. wzrost liczebności w środowisku komarów pociąga za sobą wzrost ich liczby w sieciach gatunków aktywnych o zmierzchu. Stwierdzono również, że intensywność drapieżnictwa pająków zależy od zagęszczenia ofiary i drapieżcy, oraz ich reakcji na sezonową i dzienną zmienność pogody, czy gęstość i wysokość roślinności.

Pająki budujące sieci czatują na swoje ofiary w sąsiedztwie lub bezpośrednio na sieci. Gdy jakiś owad wpadnie do sieci łownej, lepkie nitki przyklejają się do jego ciała i nie pozwalają mu się wyswobodzić. Ruchy jakie wówczas wykonuje powodują drgania, na które natychmiast reaguje właściciel sieci. Wypada on wtedy z miejsca czatowania, dostaje się do ofiary po suchych nitkach, rzuca na zdobycz i chwyta szczękoczułkami. Następnie nakłuwa ją, wprowadzając wydzielinę gruczołu jadowego i omotuje pajęczyną. Wydzielina gruczołu jadowego paraliżuje ruchy ofiar nakłutych przez szczękoczułki. Niekiedy pająk nakłuwa ofiarę ponownie, po czym zwilża ją wydzieliną gruczołów ślinowych. W ten sposób pokarm zostaje nadtrawiony na zewnątrz ciała pająka i później jako półpłynny - wessany przez gardziel do żołądka. Pająki nie budujące sieci łownych rzucają się wprost na ofiary. Zwykle gatunki te mają jad silniej działający.

Aktywnie łowią swoje ofiary gatunki pająków należące do tzw. grupy pająków wędrujących. Należą do niej pająki biegnące za zdobyczą - pogońce, czatujące na ofiarę na roślinach kwiatowych pająki-kraby (pająk kwietnik) oraz liczne gatunki skaczące - skakany i gatunki chowające się często w zwiniętych liściach.

Pająki niesieciowe znajdziemy zwykle na ziemi, roślinach lub innym podłożu, gdzie łowią zdobycz rzucając się na nią. Inne czatują w jamkach, niekiedy głęboko ukrytych w ziemi, lub innych kryjówkach, albo na kwiatach upodabniając się kolorystycznie do barwy otoczenia (tak postępuje pospolity u nas pająk kwietnik). Osobniki reprezentujące gatunki biegające za zdobyczą należą do rodziny pogońców (Lycosidae), zaś krępe i skaczące to skakuny (Salticidae).

Pająki spotykane na uprawach należą do różnych grup ekologicznych: pająki biegające, pająki żyjące na małych sieciach w szczelinach gleby, pająki żyjące na większych sieciach na roślinach uprawnych, krzewach i drzewach. Zagęszczenie pająków jest zmienne w sezonie i zależy od rodzaju uprawy, jest duże na polach lucerny (nawet do 80 osobników/m2, średnie 20 osobników/m2), a małe na uprawach ziemniaka (2-31 osobników/m2), a ich największa biomasa jest we wrześniu.

Pająkami często przebywającymi blisko nas są skakany. W Polsce występuje około 50 gatunków tego rodzaju. Preferują one tereny suche i nasłonecznione, głównie mocno oświetlone i nagrzane łąki, Możemy je jednak zauważyć na nasłonecznionej ścianie budynku, na balkonie i w pomieszczeniach mieszkalnych. Wszystkie na ogół prowadzą podobny tryb życia. Poruszają się sprawnie to w prawo, to w lewo, bądź też czatują w miejscu na ofiarę. Mają 4 pary oczu o niespotykanej ostrości widzenia (potrafią obserwować przedmioty odległe nawet o 2,5 metra od nich, co w przypadku pajęczaków jest niespotykaną osobliwością).

Pająki nie służą jeszcze w praktyce, jako narzędzie walki biologicznej ze szkodnikami roślin, mimo to uważane są jako ważny czynnik kształtowania równowagi ekologicznej środowiska upraw. Sprzyja im utrzymywanie miedz i zakrzaczeń śródpolnych stanowiących refugia zarówno dla pająków wędrujących, jak i tych tworzących sieci. Należy mieć na uwadze fakt, że sieci rozlokowane na pasowo rozmieszczonych zakrzaczeniach śródpolnych wychwytują do 80% form latających mszyc. Szczególna rola pająków sieciowych przypada w okresie przelotów mszyc dwudomowych - przebywajacych w sezonie wegetacyjnym na roślinach innych niż na tych, na których zimują. Z tego wzgledu pająki brane są pod uwagę jako ważny czynnik ograniczający występowanie mszyc.

Bardzo istotną cechą pająków jest ich duża odporność na większość insektycydów, co pozwala im przeżyć zabiegi chemiczne wykonywane na uprawach. Mimo to ważny element ich ochrony stanowi wolne od trucizn rolnictwo i ogrodnictwo, gdyż największym zagrożeniem są dla nich opryski środkami chemicznymi, od których giną lub z powodu których osłabione są owady będące ich pożywieniem.

Mimo negatywnego odniesienia ogółu społeczeństwa do pająków są wśród nich gatunki zachwycające nas swoja urodą. Należy do nich tygrzyk paskowany, nazywany tygrysem polskich stepów. Jest to gatunek, który od stosunkowo niedawna zasiedla nasz kraj. Dotychczas był gatunkiem objętym ochroną prawną, jednak ze względu na częste występowanie na terenie całej Polski klauzula ochrony została z niego zdjęta. Gatunek spotykany jest najliczniej na porośniętych wysoką trawą łąkach, nieużytkach i nad brzegami zbiorników wodnych. Żywi się tym, co złapie w sieć, głównie są to muchy, koniki polne, motyle i inne owady. Samica tego gatunku ma tak charakterystyczny wygląd, że nie sposób jej pomylić z żadnym innym gatunkiem pająka. Piękne, poprzeczne, czarno-żółto-białe pasy zdobią wierzchnią część odwłoka. Również ciemno-brązowe lub czarne odnóża posiadają żółte przepaski. Tygrzyk jest pająkiem z rodziny krzyżakowatych, samice osiągają 20-25 mm długości, samce jedynie 7 mm. Jak wszystkie pająki z tej rodziny tygrzyki snują sieci łowne. Umieszczają je zwykle na wysokości około 30 cm nad ziemią. Są one charakterystyczne z powodu grubego białego zygzaka pośrodku. Mimo swojej urody, jak wszyscy przybysze z południa, tygrzyki przez wzrastającą liczebność zaczynają wypierać nasze rodzime krzyżaki ze środowiska. Warto wiedzieć, że gatunek ten jest jadowity a jego ukąszenie może powodować silny obrzęk, a ból z nim zwiazany jest porównywalny z ukąszeniem szerszenia. Należy zatem go poznać i trzymać się od niego z dala.