Organizmy pożyteczne w gospodarstwie ekologicznym i ogrodzie przydomowym (pełnione funkcje i sposoby ochrony)

Pluskwiaki są jedną z grup owadów, która liczy w świecie ponad 50 tys. gatunków. Wszystkie pluskwiaki mają po dwie pary skrzydeł. Systematycy wyróżniki w tej grupie dwa rzędy: pluskwiaki równoskrzydłe (Homoptera) i różnoskrzydłe (Heteroptera). Te pierwsze mają dwie pary błoniastych, podobnych skrzydeł (lub są ich całkowicie pozbawione) i wszystkie żeruja na roślinach. U drugich skrzydła jeśli występują to są zróżnicowane. Pierwsza ich para (półpokrywy) są w nasadowej części stwardniałe - zesklerotyzowane, a koniec mają błoniasty, z widocznym żyłkami. Druga para skrzydeł jest całkowicie błoniasta. Na tułowiu, od strony grzbietowej, występuje charakterystyczna trójkątna tarczka, po bokach której są płasko ułożone skrzydła, zachodzące jedne na drugie.

Pożyteczne pluskwiaki, które są drapieżcami szkodliwych owadów i roztoczy należą do rzędu drugiego - pluskwiaków różnoskrzydłych (w Polsce jest ich około 600 gatunków). Rząd ten obejmuje także groźne szkodniki upraw, m.in.: warzywnice i zmieniki, które wysysają soki z liści, pączków i młodych pędów różnych gatunków roślin.

Pluskwiaki różnoskrzydłe są owadami o średniej wielkości, o ciele spłaszczonym grzbieto-brzusznie. Mają głowę mało ruchliwą, szeroko osadzoną na tułowiu i aparat gębowy kłująco-ssący, który tworzy długa kłujka ułożoną pod głową (służy ona do wysysania ofiar, znajdują się w niej dwie rynienki, jedną spływa ślina, a drugą owad pobiera płynny pokarm). Często występują u nich organy strydulacyjne. Larwy różnią się od owadów dorosłych jedynie wielkością i brakiem skrzydeł.

Prawie wszystkie pluskwiaki różnoskrzydłe (zarówno dorosłe jak i larwy) wydzielają nieprzyjemny zapach, utrzymujący się w miejscu ich przebywania - na liściach, kwiatach, czy owocach. Gruczoły wydzielające substancję zapachową znajdują się po bokach ostatniego segmentu tułowia, czyli na zatułowiu.

Pluskwiaki różnoskrzydłe zamieszkują różnorodne środowiska, ale szczególnie licznie występują na drzewach i krzewach liściastych. Często są więc spotykane w ogrodach i na działkach. Doskonale penetrują środowisko i mogą się przenosić przelatując w miejsce liczniejszego występowania owadów i roztoczy, którymi się odżywiają. Chociaż są czynnikiem mało stałym, ingerują intensywnie, gdy zwiększa się zagęszczenie ofiar. Ich znaczenie polega na hamowaniu lub przeciwdziałaniu powstawania większych zagęszczeń szkodników. Zadanie to spełniają właśnie wtedy, gdy występują w dużym rozproszeniu. Drapieżcami są zarówno larwy, jak i owady dorosłe. Dzięki dużemu zapotrzebowaniu pokarmowemu, gatunki małe, odżywiające się głównie przędziorkami, obniżają liczebność dużych populacji przędziorków. W mniejszym stopniu redukują populacje niewielkie. Dla utrzymania przędziorków poniżej progu ekonomicznej szkodliwości, na 1 pluskwiaka powinno przypadać około 50 liści (przy założeniu, że tylko one będą czynnikami biologicznego zwalczania). Pluskwiaki różnoskrzydłe chętnie niszczą szkodniki, które mają miękkie okrywy ciała, a więc z oskórkiem łatwym do przebicia kłójką. Ponieważ są owadami drobnymi lub średniej wielkości, dlatego najczęściej atakują ofiary mniejsze od siebie i poruszające się dość wolno. W warunkach naturalnych rzadko występują licznie, więc nie niszczą całkowicie szkodników naszych upraw, ale często wraz z innymi wrogami naturalnymi nie dopuszczają do gwałtownego wzrostu ich liczebności.

Drapieżne pluskwiaki różnoskrzydłe należą głównie do czterech rodzin:

1. Tasznikowate Miridae
2. Dziubałkowate Anthocoridae
3. Zażardkowate Nabidae
4. Tarczówkowate Pentatomidae

Niekiedy ujmuje się piątą rodzinę z nieliczną grupą drapieżców
5. Zajadkowate Reduviidae

Do tasznikowatych zaliczana jest duża grupa pluskwiaków roślinożernych, ale rodzina ta obejmuje także gatunki odżywiające się pokarmem mieszanym. Należy do niej drobny (3 mm wielkości) wszędobylak szarawek, który często wysysa soki z roślin, ale też niszczy dużo larw mszyc i przedziorków, gdyż pokarm zwierzęcy jest mu niezbędny do prawidłowego rozwoju.

Podobnie ciemno-czerwony purpuratek jabłoniowiec wysysa soki z liści i zawiązków drzew owocowych, ale bardzo rzadko powoduje widoczne szkody. Jest to dla niego pokarm zastępczy lub uzupełniający. Chętniej wysysa przędziorki, mszyce i jaja szkodliwych motyli (np. jaja owocówki jabłkóweczki złożone na zawiązkach owoców). Niszczy też młode gąsienice zwójek liściowych i namiotnika jabłoniowego.

Do licznie występujących pluskwiaków drapieżnych należy także tasznik jabłoniowiec, który występuje głównie na drzewach liściastych (w tym na jabłoniach). Jest on podobnie jak inne drapieżne pluskwiaki owadem wielożernym. Szczególnie jednak chętnie odżywia się larwami miodówki jabłoniowej, stąd też najczęściej i najliczniej występuje na jabłoniach opanowanych przez tego szkodnika.

Na wielu gatunkach drzew, w tym również owocowych, występuje delikacik zielonawy. Niewielki ten owad (3,8-4,3 mm), o ładnej jasnozielonej barwie i delikatnej budowie ciała, szczególnie chętnie odżywia się przędziorkami oraz ich jajami. Dlatego też w większym nasileniu występuje w tych ogrodach lub na tych roślinach, na których liczniej one występują. Oprócz przędziorków atakuje również mszyce.

Dziubałkowate są typowymi drapieżnikami. Najpospolitszym u nas gatunkiem jest dziubałek gajowy, który licznie występuje na roślinności zielnej oraz na drzewach i krzewach. Niewielki ten owad mierzy 3,5-4,5 mm długości. Zimują samice pod opadłymi liśćmi, w resztkach roślinnych, w zaułkach odstającej kory, w szczelinach i innych ukryciach. Bardzo często chowa się w pęczkach trzciny pospolitej wykorzystywanej do chowu pszczół samotnic (między gniazdami murarek, nożycówek, miesiarek i wałcztek). Rozpoczyna żerowanie już wczesną wiosną. Samice składają wtedy po ok. 80 jaj w tkanki roślinne. W ciągu roku występują najczęściej dwa, a niekiedy trzy jego pokolenia. Dzięki temu notowany jest przez cały sezon wegetacyjny i można go zauważyć nawet późna jesienią, czy w zimie. Jest bardzo ruchliwy, przy czym częściej biega niż fruwa. Larwy mają zabarwienie brązowe i poruszają się wyłącznie za pomoca nóg. Jest bardzo drapieżny we wszystkich stadiach rozwojowych.

Gatunek ten odżywia się różnymi roztoczami i drobnymi owadami. Niszczy przędziorki, mszyce (w tym także bawełnicę korówkę), czerwce, wciornastki, drobne gąsienice i larwy chrząszczy (m.in. młode larwy stonki ziemniaczanej) oraz jaja motyli, np. owocówki jabłkóweczki (powodujacej w sadach robaczywienie owoców). Dziubałek gajowy jest bardzo żarłoczny. Jedna jego larwa niszczy 400 jaj i nimf miodówki jabłoniowej, 200 mszyc lub około 500 przędziorków. W ciągu jednego dnia owad dorosły zjada około 50 jaj przędziorka lub wysysa 7 larw mszycy jabłoniowej. W ciągu życia może zniszczyć ok 22 tys. larw przędziorka owocowca. Jeśli 1 dziubałek gajowy przypada średnio na 50 liści jabłoni, wówczas skutecznie ogranicza występowanie przedziorków. Taka liczebność drapieżcy w naszych sadach zdarza się jednak dość rzadko.

Podobny do niego, lecz nieco mniejszy (2,2-2,4 mm), jest dziubałeczek mały, który jest zaliczany do najważniejszych wrogów naturalnych przędziorków. Oprócz przędziorków zjada również przylżeńce, mszyce i inne drobne owady. Jednak nawet przy stosunkowo dużym zagęszczeniu (1 owad na 10 liści) dziubałeczek nie jest w stanie sam zapobiec powstaniu szkód gospodarczych, wyrządzonych przez przedziorki na drzewach owocowych. Stanowi jednak ważny składnik zespołu, który ogranicza ich liczebność.

W biologicznej ochronie roślin warzywniczych wykorzystywany jest dziubałeczek żółtonogi, który na uprawach warzyw silnie redukuje wciornastki (zarówno formy dorosłe jak i larwalne); poza wciornastkami odżywia się także przędziorkami i jajami ciem oraz młodszymi stadiami mszyc. Szczególnie silnie może rozwijać się w uprawach warzyw wytwarzających pyłek.

Zażardki są ubarwione brązowo. Osobniki dorosłe zażardki pospolitej rzadko są spotykane na drzewach i krzewach. Najliczniej występują na trawach, niskiej roślinności zielnej i na różnych uprawach (na warzywach, zbożach, ziemniakach, koniczynie, i in.), najczęściej w miejscach ciepłych i suchych. Szczególnie aktywnymi drapieżcami są larwy tego gatunku. Owad dorosły zimuje w glebie, zeschłych liściach, resztkach roślinnych i w mchu. W przeciwieństwie do zażardki pospolitej zażardka drzewna występuje głównie na drzewach liściastych, rownież w sadach i jagodnikach. U gatunku tego formą zimującą są jaja złożone w pędy drzew.

Oba gatunki wydają w ciągu roku jedno pokolenie. Zażardki są bardzo żarłoczne. Jeden posiłek zażardki drzewnej może się składać z 300 drobnych gasienic, które co dopiero wylęgły się z jaj lub z 30 gąsienic następnego stadium wzrostu albo 7-10 gąsienic większych. Oprócz gąsienic małych rozmiarów osobniki tego gatunku chętnie zjadają mszyce i przędziorki. Z kolei zażardka pospolita wysysa skoczki, mszyce, małe gąsienice i inne drobne owady. Podobnie jak omówione wcześniej tasznikowate i dzióbałkowate zażardki nie są wyspecjalizowanymi drapieżcami, gdyż niszczą bardzo różne gatunki owadów i roztoczy.

Do tarczówkowatych należy zbrojec dwuzębny i zbrojec dwuplamy. Pierwszy zasiedla różne gatunki drzew i krzewów. Często występuje w lasach i sadach. Jest brązowo-zielony o długości nie przekraczającej 13 mm. W ciagu roku rozwija się jedno pokolenie. Zimują jaja, z których wiosną wylęgają się larwy żerujące do lipca. Dorosłe owady pojawiają się na roślinach na początku lipca i składają beczułkowate jaja w złożach na liście i gałązki.

Larwy i osobniki dorosłe zbrojca dwuzębnego żywią się larwami różnych muchówek, chrząszczy, motyli i błonkówek, niszczą też larwy stonki ziemniaczanej. W ciągu dnia zbrojec ten wysysa jedną dużą gąsienicę, którą paraliżuje wydzieliną gruczołów ślinowych.

Wyspecjalizowanym drapieżcą wśród pluskwiaków jest zbrojec dwuplamy - naturalny wróg stonki ziemniaczanej. W okresie rozwoju larwy tego gatunku wysysają do 250 jaj, a osobnik dorosły niszczy w ciągu życia ok 3 500 jaj stonki. Do Europy sprowadzony został z Ameryki w nadziei, że skutecznie zniszczy najgroźniejszego szkodnika ziemniaków. Okazało się jednak, że w naszych warunkach klimatycznych może on istotnie ograniczyć liczebność stonki tylko w odpowiednio dużym zagęszczeniu. Gdy na 1 ha występuje 40-50 tys tych pluskwiaków wówczas niszczą one 80-90% populacji stonki. Wprowadzenie tego drapeżcy na teren Polski nie dało jak dotychczas pożądanych wyników, gdyż dorosłe osobniki masowo giną w ciągu zimy. Są jednak sygnały, że gatunek ten zaczyna się u nas aklimatyzować.

1. Rodzina Zażartkowate: Zażartka drzewna Himacerus (Nabis) apterus, Zażartka mrówkowata H. (N.) mirmikoides
2. Rodzina Zajadkowate: Srogoń baldaszkowiec Rhinocoris iracvundus, Owalniak napiaskowy Coranus subapterus
3. Rodzina Dziubałkowate: Dziubałek gajowy Anthocoris nemorum, Dziubałek lśniący A. confusus, A. pilosus, Dziubałeczek czarny Orius niger, Dziubałeczek mały O. minutus, Dziubałek zaroślowy A. nemorosus, Dziubałek nadrzewny A. nemoralis, Dziubałeczek większy O. majusculus, ściskoń brunatny Xylocoris cursitans
4. Rodzina Tasznikowate: Zielonatek żwawy Orthotylus marginalis, Błyszczek elegancik Doraecoris ruber, Błyszczek punktowany D. lutescens, Błyszczek szafirek D. trifasciatus, Błyszczek banitek D. olivaceus, Tasznik jabłonowiec Psallus ambiguus, Purpuratek jabłonowiec Atractotomus mali, Delikacik zielonawy Malacocoris chlorizans, Pośpiesznik marmurkowy Phytocoris reuteri, Pośpiesznik lipowy P. tiliae, Pośpiesznik P. longipennis, Aksamitek przepaskowiec Philophorus perplexus, Lubik białopręgi P. clavatus, Wszędobylak szarawek Campylomma verbasci, Roztoczarz zielonawy Blepharidopterus angulatus
5. Rodzina Tarczówkowate: większość gatunków roślinożerna, tylko przedstawiciele nielicznej w gatunki podrodziny Asopinae prowadzą drapieżny tryb życia: Tarczówka rudonoga Pentatoma rufipes, Zawadzik leśniczek Troilus luridus, Zieleniak Palomena sp.

1. Rodzina Zażartkowate: Zażartka Nabis flavomaculatus, Zażartka pospolita N. ferus, N. pseudoferus, N. feroides, Zażartka ciemnobroda N. brevis

1. Rodzina Zażardkowate: Zażartka pospolita Nabus ferus, Zażartka bezskrzydła N. pseudoferus, Zażartka N. feroides, Zażartka ciemnobroda N. brevis

1. Rodzina Zażartkowate: Zażartka pospolita Nabis ferus
2. Rodzina Tasznikowate: Wszędobylak szarawek Campylomma verbasci
3. Rodzina Tarczówkowate: Porembica stalnica Zicrona coerulea

1. Rodzina Dziubałkowate: Dziubałek gajowy Anthocoris nemorum, Dziubałeczek mały O. minutus
2. Rodzina Tasznikowate: Delikacik jabłoniowy, Delikacik zielonawy Malacocoris chlorizans, Tasznik szarawek, Wszędobylak szarawek Campylomma verbasci

1. Rodzina Dziubałkowate: Dziubałek gajowy Anthocoris nemorum, Dziubałeczek mały O. minutus

1. Rodzina Dziubałkowate: Dziubałek zaroślowy Anthocoris nemorosus, Dziubałek strachliwy A. confusus, Dziubałeczek żółtonogi Orius majusculus, Dziubałek O. laevigatus
2. Rodzina Zajadkowate: Srogoń baldaszkowiec Rhinocoris iracvundus, Owalniak napiaskowy Coranus subapterus
3. Rodzina Zażartkowate: Zażartka pospolita Nabis ferus, Zażartka drzewna N. apterus, Zażartka bezskrzydła N. pseudoferus, Zażartka fałdziatka N. rugosus
4. Rodzina Tarczówkowate: Camtobrochus lutescens
5. Rodzina Tasznikowate: Zielonatek żwawy Orthotylus marginalis, Błyszczek punktowany Doraecoris lutescens, Błyszczek D. olivaceus, Błyszczek D. ruber, Ulanik brudny Chlamydatus pullus

Ochrona drapieżnych pluskwiaków różnoskrzydłych może być realizowana przez:

• racjonalne stosowanie środków ochrony roślin; wykorzystywanie preparatów selektywnych dla tej grupy owadów (drapieżne pluskwiaki należą do owadów bardzo wrażliwych na insektycydy);
• niewypalanie miedz i poboczy pól;
• właściwe ukształtowanie środowiska upraw i jego sąsiedztwa w kierunku sprzyjającym ich występowaniu (niezbędnym elementem tego środowiska są rośliny chętnie zasiedlane przez przędziorki i mszyce, nie przenoszące się na rośliny uprawne);
• nasadzanie wokół upraw drzew i krzewów obficie produkujących wiosną pyłek i nektar (szczególnie dużo dorosłych form drapieżnych pluskwiaków różnoskrzydłych można spotkać na żeńskich okazach wierzby iwy);
• utrzymywanie ściółki i porostu trawy w sadzie i jagodniku - jeżeli chcemy by dziubałki i inne drapieżne pluskwiaki różnoskrzydłe zagościly w naszym ogrodzie to pamietajmy, że owady te zimują wśród opadłych liści i pod odstającą korą drzew;
• urządzanie jesienią miejsc zimowania dla osobników dorosłych (pęczków trzciny pospolitej, nawierconych kawałków drewna, skrzynek ze słomą, liśćmi, lub szyszkami); skrzynki z wymienionymi materiałami powinny być wystawiane w miejscach, gdzie pluskwiaki nalatują przed zimą (schronienia szukają wtedy w sadzie, ogrodzie lub na południowej ścianie szopy, budynków i zabudowań gospodarskich); optymalny termin przypada w październiku (przed silniejszymi mrozami); siedliska zimowe powinny być zadaszone.